تحلیل کیفیت محیطی فضاهای عمومی شهری در راستای توسعه شهرهای سبز نمونه موردی: منطقه 7 تهران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

10.22034/gp.2023.57225.3177

چکیده

با شهرنشینی سریع در سراسر جهان و به دنبال تقاضای گسترده برای منابع انرژی پاک، شهرهای سبز نقش اساسی در ساختن آینده ای پایدار برای مردم ایفا می کنند. تهران از جمله شهرهایی است که در دهه های اخیر به دلیل تمرکز شدید، ازدهام ترافیک، آلودگی هوا و افزایش منابع آلودگی کننده محیط زیست، فشار اکولوژیکی گسترده ای بر طبیعت وارد کرده است. بر این اساس، هدف این پژوهش تحلیل کیفیت محیطی فضاهای عمومی شهری در راستای توسعه شهرهای سبز در منطقه 7 تهران می باشد. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی- تحلیلی می‌باشد. برای جمع آوری اطلاعات مربوط به ادبیات و مبانی نظری، تدوین فرضیه ها و ارائه الگوی اولیه موضوع از روش های کتابخانه ای استفاده شد. در مرحله دوم با استفاده از تکنیک اثرات متقابل (روش تحلیل ساختاری) و بر اساس نظرات کارشناسان و امتیازدهی در محیط نرم افزار میک مک چگونگی تاثیرگذاری و تاثیرپذیری عوامل بر یکدیگر مورد تحلیل قرار گرفت و در نهایت عوامل پیشران و کلیدی در فضاهای عمومی شهر با تاکید بر توسعه شهرهای سبز ، استخراج شد.

بدین منظور، 24 عامل در 9 دسته مولفه دی اکسیدکربن؛ انرژی ؛ هوا ؛ آب ؛ ضایعات ؛ حمل و نقل ؛ کاربری زمین ؛ ساختمان ها و مدیریت زیست محیطی شناسایی شد و به صورت ماتریس 24 * 24 و با ابزار پرسشنامه و طبق نمونه گیری هدفمند در اختیار 30 نفر از کارشناسان و متخصصان قرار گرفت. یافته های تحقیق نشان میدهد که 10 عامل به عنوان عوامل کلیدی میباشد. در این بین، مدیریت سبز نقش مهمتری در شاخص های شهر سبز منطقه 7 تهران دارد و ؛ تراکم جمعیت ؛ مشارکت های عمومی از سیاست های سبز و تعداد روزهای ناسالم به ترتیب در رتبه های بعدی قرار دارد.

تازه های تحقیق

امروزه با توسعه شهرها و مطرح شدن اصل توسعه پایدار، توجه به مسائل زیست محیطی و شهرهای سبز هر چه بیشتر مورد سوال و توجه قرار گرفته است. مسائل و مشکلات موجود به ویژه در شهرها نشانگر عدم تحقق مشخصه‌های پایداری در آن‌هاست. تهران از جمله شهرهایی است که در دهه‌های اخیر به دلیل تمرکز شدید، ازدحام ترافیک، آلودگی هوا و افزایش منابع آلودگی کننده محیط زیست، فشار اکولوژیکی گسترده‌ای بر طبیعت وارد کرده است. در این راستا، برای تحلیل کیفیت محیطی فضاهای عمومی شهری در راستای توسعه شهرهای سبز منطقه 7 تهران، از روش تحلیل اثرات متقابل/ ساختاری و نظرات گروه متخصصان و کارشناسان برای بررسی چگونگی تاثیرگذاری و تاثیرپذیری عوامل و در نهایت شناسایی عوامل کلیدی موثر با استفاده از نرم­افزار میک­مک و تنظیم ماتریس عوامل 24×24 استفاده شده­است. از این رو در راستای سوالات پژوهش، هدف اصلی این پژوهش، بررسی وضعیت شاخص‌های شهر سبز، در جهت پیدا کردن مهم‌ترین شاخص‌های شهر سبز و تأثیر هر کدام از این شاخص‌ها در منطقه 7 تهران و تدوین راهبردهایی مناسب جهت افزایش ابعاد سبز منطقه و ارتقاء کیفیت محیطی منطقه می‌باشد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که از بین متغیرها و عوامل مورد بررسی، 10عامل به­عنوان عوامل کلیدی شناخته شد. در این بین، مدیریت سبز نقش مهم‌تری دارد و؛ تراکم جمعیت؛ مشارکت‌های عمومی از سیاست‌های سبز و تعداد روزهای ناسالم به ترتیب در رتبه‌های بعدی قرار دارد. مدیریت سبز با میزان تاثیرگذاری 734 و تاثیرپذیری 745، نقش مهمی را در بین متغیرهای شهر سبز دارد. از این روی، توجه به شاخص‌های شهرهای سبز، چندین نیاز زمینه­ای را می­طلبد که عبارتند از: مدیریت سبز، بدین معنی که مدیران شهری با حداقل استانداردهای زیست محیطی و با همکاری نهادهای مردمی و سازمان‌های دولتی محیطی سالم و آرام و پر نشاط را فراهم می نمایند و مردم در آن احساس مسئولیت می‌کنند؛ زیرا زمانی که مدیریت ضعیف باشد اداره و کنترل سایر مواردی که می‌تواند در تحقق شهر سبز موثر باشد نیز با مشکل مواجه می‌شود. تراکم جمعیت با میزان تاثیرگذاری 626 و تاثیرپذیری 507، به عنوان یکی از عناصر کلیدی ضرورت توجه به پراکنش جمعیت در شهرهای سبز را افزایش می دهد. مشارکت‌های عمومی شهروندان با میزان تاثیرگذاری 593 و تاثیرپذیری 442، که می‌تواند با وضع قوانین حمایتی از سوی مدیران شهری و ایجاد نهادهای مردمی و بالا بردن سطح آگاهی مردم در جلب مشارکت عمومی و ایجاد فضای گفتمان و همبستگی میان شهروندان و مدیریت شهری در زمینه حفظ و نگهداری فضاهای سبز شهری و توسعه شهر سبز اثربخش باشد. تعداد روزهای ناسالم با میزان تاثیرگذاری 529 و تاثیرپذیری 561 یکی دیگر از عناصر کلیدی می‌باشد که با توجه به ماشینی شدن جوامع شهری تحت تاثیر آلودگی‌های هوا ناشی از تردد خودرو و کارخانجات می‌باشد و اهمیت این عنصر کلیدی با مدرنیته شدن جوامع شهری بیشتر نمایان می‌شود. هم سوی با این پژوهش پژوهش های دیگری نیز انجام شده که با پژوهش حاضر دارای مشابهت‌ها و تفاوت‌هایی می‌باشد از جمله در تحقیق پوررضا (1395)به ارزیابی طراحی شهری در راستای ارتقای کیفیت عرصه‌های عمومی‌با رویکرد شهر سبز در منطقه پنج تهران پرداخته‌است. نتایج پژوهش نشان داد که با ایجاد و ارتقاء مولفه‌ها و تجهیزات و زیرساخت‌های سبز و پایدار به محیط‌های عمومی، افزایش اتصال و ارتباطات سبز بین فضاها و مکان یابی درست کاربری‌های سازگار و مورد نیاز و کاهش طول سفر، می‌توان علاوه بر ارتقاء کیفی عرصه‌های عمومی و همگانی به کاهش آلودگی‌های زیست محیطی گریبان‌گیر عرصه‌های عمومی کلان‌شهر تهران دست یافت. در تحقیقی دیگر تاجیک و همکاران (1396)، به بررسی نقش برنامه‌ریزی مشارکتی در شهر سبز با نگاهی بر شهر شمشک دربندسر به عنوان اولین کاندیدای شهر سبز ایران پرداخته‌اند. در این پژوهش با استفاده از تکنیک سوات[1] به شناسایی عوامل درونی و بیرونی موثر در این امر و تبیین راهبردهای لازم جهت تحقق و اجرایی شدن شاخص‌های سبز در این شهر، در سایه برنامه‌ریزی مشارکتی پرداخته شده‌است. همچنین منا گمار و همکاران (1399) به ارزیابی معیارهای شهر سبز در مناطق 2 و 4 همدان پرداختند، یافته‌ها نشان داد که مولفه‌های شهر سبز در منطقه 2 به نسبت منطقه 4 از وضعیت مطلوب‌تری برخوردار هستند و برخورداری از یک مدیریت صحیح می‌تواند در رسیدن به این مطلوبیت بسیار تأثیرگذار باشد که با پژوهش حاضر مطابقت دارد. بر اساس مطالعات بسیاری از محققان و تحلیل‌های صورت گرفته متغیر مدیریت سبز، بیشترین تأثیر را در جهت افزایش ابعاد سبز منطقه و ارتقاء کیفیت محیطی منطقه دارد. در ادامه پیشنهاداتی در جهت افزایش افزایش ابعاد سبز منطقه و ارتقاء کیفیت محیطی منطقه ارائه می گردد:

  • آگاه نمودن و تشویق مدیران دستگاهها در زمینه نظام مدیریت سبز
  • تشکیل گروه سبز در قالب دفتر محیط زیست در دستگاه‌ها و نهادها
  • مدیریت بحران و پیشبینی سیستم قوی مدیریت در مواقع بروز بحران
  • بهبود و تقویت دسترسی به حمل و نقل عمومی سبز به عنوان یکی از تاثیرگزارترین عوامل کاهش دهنده آلاینده‌های محیط در جهت دستیابی به یک هوای سالم و محیط پاک
  • ایجاد انگیزه لازم به جلب مشارکت ساکنین در فعالیت‌های شهری و آموزش شهروندی به معنای درک متقابل و با حمایت از گروه‌های کارآفرین در سطح شهر
  • ایجاد فضاهایی برای حضورپذیری هر چه بیشتر شهروندان و افزایش سرزندگی در مسیرهای محلی
  • تجهیز مسیر پیاده به مبلمان و مسیر درخت برای ارتقاء کیفی مسیر پیاده رو
  • گسترش هر چه بیشتر محورهای مخصوص عابر پیاده و دوچرخه سوار
  • توسعه متوازن فضای سبز متناسب با تراکم جمعیت و بافت مناطق و محلات
  • شماره گذاری خودروهای جدید منوط به حذف خودروهای فرسوده
  • توسعه و تجهیز مراکز معاینه فنی مکانیزه خودرو و موتورسیکلت
  • توسعه و تجهیز پارکینگ های عمومی و نظارت بر پارکینگ‌های خصوصی
  • ایجاد زیبایی و جذابیت بصری در فضاهای عمومی
  • توزیع و دسترسی مناسب به امکانات رفاهی و خدماتی

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Title: Environmental quality analysis of urban public spaces in the development of green cities Case example: District 7 of Tehran

نویسندگان [English]

  • shahrivar rostaei
  • rasoul ghorbani
  • maryam darabi
Geography and Urban Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, Tabriz University, Tabriz, Iran
چکیده [English]

With rapid urbanization around the world and the pursuit of clean energy sources, green cities play an essential role in building a sustainable future for people. Urban green spaces provide a number of perceived benefits to human health and well-being, including overall improvement in quality of life. Based on this, the aim of this research is to analyze the environmental quality of urban public spaces in line with the development of green cities in District 7 of Tehran. For this purpose, 24 factors in 9 categories of carbon dioxide components; Energy ; Air ; Water ; wastage ; Transportation ; land use; Buildings and environmental management were identified and given to 30 experts and specialists in the form of a 24 x 24 matrix and with the help of a questionnaire and according to targeted sampling. Research findings show that 10 factors are key factors. In the meantime, green management plays a more important role in the indicators of the green city of the 7th district of Tehran and; population density ; Public contributions from green policies and number of unhealthy days are ranked next respectively.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Public spaces
  • Shahr Sabz
  • environmental quality
  • Tehran

اصل مقاله

با شهرنشینی سریع در سراسر جهان و به دنبال تقاضای گسترده برای منابع انرژی پاک، شهرهای سبز نقش اساسی در ساختن آینده‌ای پایدار برای مردم ایفا می‌کنند. فضاهای سبز شهری تعدادی مزایای قابل درک برای سلامتی و رفاه انسان ایجاد می‌کند، از جمله بهبود کلی کیفیت زندگی. این فضاها نقش اساسی در کاهش تاثیرات منفی شهرنشینی دارد و با مدنظر قرار دادن شاخص‌هایی از قبیل حفاظت از منابع تجدید ناپذیر انرژی، مدیریت تقاضا، در استفاده از گزینه‌های حمل و نقل عمومی، دسترسی به فضاهای سبز و پارک‌ها، می‌تواند در جهت بهبود کیفیت و کاهش آلودگی‌ها در شهرهای امروزی قدم برداشته و با ارتقاء ابعاد سبز شهری می‌تواند به افزایش کیفیت محیط کمک زیادی کند. تهران از جمله شهرهایی است که در دهه‌های اخیر به دلیل تمرکز شدید، ازدحام ترافیک، آلودگی هوا و افزایش منابع آلودگی کننده محیط زیست، فشار اکولوژیکی گسترده‌ای بر طبیعت وارد کرده است. هدف این پژوهش شناسایی شاخص‌های شهر سبز و ارائه راهکارهایی جهت افزایش ابعاد سبز منطقه و ارتقاء کیفیت محیطی در محدوده مورد مطالعه می‌باشد. بر این اساس، هدف این پژوهش تحلیل کیفیت محیطی فضاهای عمومی شهری در راستای توسعه شهرهای سبز در منطقه 7 تهران می‌باشد. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی- تحلیلی می‌باشد. برای جمع آوری اطلاعات مربوط به ادبیات و مبانی نظری، تدوین فرضیه‌ها و ارائه الگوی اولیه موضوع از روش‌های کتابخانه‌ای استفاده شد. در مرحله دوم با استفاده از تکنیک اثرات متقابل (روش تحلیل ساختاری) و بر اساس نظرات کارشناسان و امتیازدهی در محیط نرم افزار میک مک چگونگی تاثیرگذاری و تاثیرگزاری عوامل بر یکدیگر مورد تحلیل قرار گرفت و در نهایت عوامل پیشران و کلیدی در فضاهای عمومی شهر با تاکید بر توسعه شهرهای سبز، استخراج شد. بدین منظور، 24 عامل در 9 دسته مؤلفه دی اکسیدکربن، انرژی، هوا، آب، ضایعات، حمل و نقل، کاربری زمین، ساختمان ها و مدیریت زیست محیطی شناسایی شد و با ابزار پرسشنامه و طبق نمونه گیری هدفمند در اختیار 30 نفر از کارشناسان و متخصصان قرار گرفت. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که 10 عامل به عنوان عوامل کلیدی می‌باشد. در این بین، مدیریت سبز نقش مهمتری در شاخص های شهر سبز منطقه 7 تهران دارد و تراکم جمعیت، مشارکت‌های عمومی از سیاست‌های سبز و تعداد روزهای ناسالم به ترتیب در رتبه‌های بعدی قرار دارد.

مراجع

ایزدی، ملیحه و گرجی، مهشید (1397). تحلیلی بر وضعیت فضای سبز با رویکرد توسعه پایدار شهری مطالعه موردی: مناطق شهر اصفهان، فصلنامه شهر پایدار، 2(1)، 27-15.
بری، جان (1380). محیط زیست و نظریه اجتماعی. ترجمه حسن پویان و نیره توکلی، چاپ اول، تهران، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست.
تقوایی، مسعود و رضایی، سهیلا (1400). شناسایی شاخص‌های فضای سبز دوستدار کودک، مورد مطالعه: پارک ناژوان اصفهان، نشریه علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی، شماره 80، تابستان 1401.
پوررضا، ستاره (1395). طراحی شهری در راستای ارتقای کیفیت عرصه‌های عمومی با رویکرد شهر سبز، مورد مطالعه: منطقه 5 تهران، پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته طراحی شهری، دانشگاه بین المللی امام خمینی.
پاک، سدریک (1383). شهرهای پایدار در کشورهای در حال توسعه. ترجمه ناصر محرم نژاد و نشاط حداد تهرانی، چاپ اول، تهران، انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری.
تاجیک، محسن؛ استعلاجی، علیرضا و سرور، رحیم (1396). نقش برنامه‌ریزی مشارکتی در شهر سبز با نگاهی بر شهر شمشک دربندسر به عنوان اولین کاندیدای شهر سبز ایران، فصلنامه علمی - پژوهشی بین المللی انجمن جغرافیای ایران، 15(54)، 247-269.
حاجی‌نژاد، علی؛ رفیعیان، مجتبی و زمانی، حسین (1390). بررسی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر میزان رضایتمندی شهروندان از کیفیت محیط زندگی (مطالعه ی موردی: مقایسه بافت قدیم و جدید شهر شیراز). پژوهش های جغرافیای انسانی، 77(77)، 129-143.
رفیعیان، م؛ تقوایی، ع؛ صادمی، م و علی پور، ر. (1391). بررسی تطبیقی رویکردهای سنجش کیفیت در طراحی فضاهای عمومی شهری، نشریه علمی- پژوهشی معماری و شهرسازی ایران، (3)، 43-35.        
رضایی، مجید منصور؛ مدیری، آتوسا و رفیعیان، مجتبی (1390). روشی برای تحلیل خصیصه‌های باهمستانی درنظام محلات شهری (نمونه موردی محله نازی آباد تهران)، نامه معماری و شهرسازی، فصلنامه دانشگاه هنر، (10). 42- 18.
روستایی، شهریور و کاملی‌فر، زهرا (1397). تحلیلی بر مکان گزینی بهینه کاربری فضای سبز شهری به روش منطق فازی نمونه موردی: منطقه 8 شهر تبریز، نشریه علمی جغرافیا و برنامه ریزی، (63)، 115- 99.
رحیمی، اکبر (1397). ارزیابی تغییرات فضاهای سبز شهری تبریز از سال 1355 تا 1395 با استفاده از تصاویر ماهواره ای و پیش‌بینی تغییرات با شبکه‌های عصبی مصنوعی، نشریه علمی جغرافیا و برنامه ریزی، شماره 71، بهار 1399، صص 82- 67.
شعبانی، مرتضی؛ علوی، سیدعلی؛ مشکینی، ابوالفضل؛ سلمان و ماهینی، عبدالرسول (1398). ارزیابی و سنجش فضایی محیط زیست شهری با رویکرد شهر سبز نمونه موردی: کلان شهر تهران، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 51(1)، 55- 32.
شکوئی، حسین (1385). دیدگاه‌های نو در جغرافیای شهری، جلد اول، چاپ نهم، تهران، انتشارات سبز.
صابری، ناصر (1395). ارزیابی کیفیت فضاهای عمومی شهری از دیدگاه شهروندان، مورد مطالعه: محله خانه اصفهان، پایان‌نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته برنامه‌ریزی شهری، مؤسسه آموزش عالی دانش پژوهان.
مشکینی، ا.؛ مؤذن، س. و نوروزی، مصطفی (1393). سنجش کیفیت محیط شهری در شهرهای کوچک استان آذربایجان شرقی، دو فصلنامه پژوهش‌های بومشناسی شهری، 6 (3)، 32-16.
قنبری، ابوالفضل (1398). آینده‌پژوهی و آینده‌نگاری در مطالعات شهری و منطقه‌ای،  تبریز، انتشارات دانشگاه تبریز.
کاشانی جو (1389). بازشناخت رویکردهای نظری به فضاهای عمومی شهری، نشریه هویت شهر، 4(6)، 106-95.
ملکی، سعید (1392). درآمدی بر توسعه پایدار شهری، تهران، انتشارات سیمای دانش.
Churkina,G. Rivera, M. Pace, R. (2016). How green is a “Green City”?, IASS Working Paper.
     Dinda, S., Chatterjee, N. D., & Ghosh, S. (2021). An integrated simulation approach to the assessment of urban growth pattern and loss in urban green space in Kolkata, India: A GIS-based analysis. Ecological Indicators, 121, 107178.
Dinda, S., Chatterjee, N. D., & Ghosh, S. (2021). An integrated simulation approach to the assessment of urban growth pattern and loss in urban green space in Kolkata, India: A GIS-based analysis. Ecological Indicators, 121, 107178.
Knobel, P., Dadvand, P., Alonso, L., Costa, L., Español, M., & Maneja, R. (2021). Development of the urban green space quality assessment tool (RECITAL). Urban Forestry & Urban Greening, 57, 126895.
Liang, Bingqing; Weng, Qihao (2001). Assessing Urban Environmental Quality Change of Indianapolis, United States, by the Remote Sensing and GIS Integration, Ieee Journal Of. Selected Topics In Applied Observation And Remote Sensing, VOL. 4, NO
Ma, K. W., Mak, C. M., & Wong, H. M. (2021). Effects of environmental sound quality on soundscape preference in a public urban space. Applied Acoustics, 171, 107570 Chicago.
Moser, G., (2009). Quality of life and sustainability: Toward person–environment congruity, Journal of Environmental Psychology, v. 29(3), p. 351-357.
Newman, P., (2010). Green Urbanism and Its Application to Singapore, and Environment Urbanization Asia, Vol. 1, No. 2, PP. 149-17.
Nassar, U. (2013). Principles of Green Urbanism: the Absent Value in Cairo, Egypt. International Journal of Social Science and Humanity, 3(4), 339.
Ring, Z., Damyanovic, D., & Reinwald, F. (2021). Green and Open Space Factor Vienna: a steering and evaluation tool for urban green infrastructure. Urban Forestry & Urban Greening, 127131.
Reyes-Riveros, R., Altamirano, A., De La Barrera, F., Rozas, D., Vieli, L., & Meli, P. (2021). Linking public urban green spaces and human well-being: A systematic review. Urban Forestry & Urban Greening, 127105.
Roseland, M. (1997). Ecocity Dimensions: Healthy Communities, Healthy Planet. Cabriola Island, BC: New Society Publishers.
Chew, K. W., Khoo, K. S., Foo, H. T., Chia, S. R., Walvekar, R., & Lim, S. S. (2020). Algae utilization and its role in the developments of green cities. Chemosphere, 129322.
Yang, L., Ho, J. Y., Wong, F. K., Chang, K. K., Chan, K. L., Wong, M. S.,... & Siu, J. Y. (2020). Neighbourhood green space, perceived stress and sleep quality in an urban population. Urban Forestry & Urban Greening, 54, 126763.
Wu, L., & Kim, S. K. (2021). Exploring the equality of accessing urban green spaces: A comparative study of 341 Chinese cities. Ecological Indicators, 121, 107080.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار