ارزیابی عوامل پیش‌ران شهر دوست‌دار کودک با رویکرد آینده پژوهی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تبریز،تبریز،ایران

2 دانشگاه تبریز

3 دانشیار دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی دانشگاه تبریز،تبریز،ایران

10.22034/gp.2024.57297.3162

چکیده

امروزه فضاهای عمومی شهرها بر اساس اصول و معیارهای استفاده بزرگسالان شکل گرفته است و اغلب فضاهای شهری، فاقد کیفیت برای استفاده کودکان و نوجوانان و به دور از مشخصه‌های یک شهر دوستدار کودک می‌باشند. بنابراین با ارزیابی عوامل پیش‌ران شهر دوست‌دار کودک می‌توان به یکی از اهداف برنامه‌ریزی شهری یعنی عدالت فضایی دست یافت و بستر مناسبی را برای دوست‌دار کودک بودن شهرها فراهم نمود. در همین راستا، هدف اصلی این تحقیق شناسایی عوامل کلیدی و نیروهای پیش‌ران‌ شهر دوستدار کودک در شهر اردبیل با رویکرد آینده‌پژوهی می‌باشد. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت و روش، توصیفی- تحلیلی است. جامعه آماری تحقیق شامل پژوهشگران در حوزه برنامه‌ریزی شهری در شهر اردبیل می باشد. حجم نمونه به روش نمونه‌گیری گلوله برفی 50 نفر بدست آمده است(با اشباع نظری) و برای تجزیه و تحلیل داده‌های این تحقیق از نرم‌افزار میک‌مک استفاده شده‌است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که متغیرهای قوانین و دستورالعمل‌ها، بینش راهبردی، سیستم اداری، تفویض مسئولیت و قانونمندی، بالاترین رتبه‌های تأثیرگذاری و متغیرهای اعتماد اجتماعی، مشارکت ساکنین، توافق جمعی، امنیت و تفویض مسئولیت، بالاترین رتبه‌های تأثیرپذیری کلی را داشته‌اند. در حالت کلی از میان 15 متغیر بررسی شده این پژوهش، تعداد 7 متغیر سیستم اداری، قوانین و دستورالعمل‌ها، عدالت محوری و ایمنی و امنیت، ایجاد و طراحی محیط‌های تفریح و سرگرمی و جاذب برای کودکان و تفویض مسئولیت به سطوح پایین، به عنوان عوامل پیش‌ران شهر دوست‌دار کودک در شهر اردبیل انتخاب شداند. نتیجه این‌که در هرگونه برنامه‌ریزی در شهر اردبیل باید نقش کلیدی عوامل مذکور را مورد توجه قرار دهد. این متغیرها در بهبود وضعیت شهر دارای قدرت نفوذ بالا و وابستگی پایینی هستند و اولویت اول در برنامه‌ریزی جهت ایجاد شهر دوست‌دار کودک در اردبیل به حساب می‌آیند.

تازه های تحقیق

فضاهای شهری در برآورده ساختن نیازهای اجتماعی و فردی کودکان نقش منحصر به‌فردی دارند. امروزه در اثر توسعه و گسترش روزافزون شهرهای کوچک و بزرگ حقوق کودکان در دسترسی به فضاهای شهری مطلوب نقض شده است. در شرایطی که بیش از نیمی از کودکان دنیا در محیط‌های شهری زندگی می‌کنند و فضاهای شهری بخش عمده‌ای از زمان و محیط زندگی روزمره کودکان را به خود اختصاص می‌دهند؛ ارتقای کیفیت این فضاها متناسب با کودک در سلامت و رشد قوای جسمی، تقویت تعاملات اجتماعی و همبستگی‌های گروهی و پرورش خلاقیت در کودکان و پرورش شهروندانی فعال، مطالبه گر و انتقال هویت و فرهنگ به نسل‌های بعدی مؤثر باشد. علی رقم اهمیت موضوع و ابعاد سازنده آن در شهر، توجه چندانی به آن نشده است. امروزه رویکرد شهر دوستدار کودک با این هدف مطرح شده است، اما چگونگی توجه به کودک، ابعاد، معیارها و شاخص‌ها و عوامل پیش‌برنده آن در فضاهای شهری تفسیر مطلوبی نشده است. با توجه به این امر همراه‌سازی و ادغام برنامه‌ریزی شهر دوست‌دار کودک با رویکرد آینده‌پژوهی می‌تواند برای حل مشکلات نوین شهری مفید واقع شود. بطوری‌که رویکرد آینده پژوهی به‌عنوان نوش‌دارویی برای مقابله با انواع مشکلات و مکملی در برنامه‌ریزی‌ها استفاده می‌گردد. آینده‌پژوهی به‌عنوان بعدی مکمل در برنامه‌ریزی استراتژیک سعی در برطرف نمودن چالش‌های موجود و تحقق رشد اقتصادی، توسعه اجتماعی با در نظر داشتن دغدغه‌های زیست‌محیطی دارد و برنامه‌ریزی شهر دوست‌دار کودک با رویکرد آینده‌پژوهی به‌عنوان رویکردی نوین، فرآیندی است که منجر به نتیجه پایدار عمل برنامه‌ریزی خواهد شد. در این میان شهر اردبیل با توسعه بی‌رویه؛ باعث تشدید مسائل اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی در سطح شهر گردیده است. نتیجه این شرایط برهم خوردن تعادل و پایداری اجتماعی و زیستی و نابرابری‌های فضایی بوده است و عدم وجود ظرفیت‌های لازم جهت توسعه هماهنگ، ناپایداری شهر به‌ویژه برای کودکان را به‌دنبال داشته است. بنابراین آنچه ضروری است تجدیدنظر در رویکردهای کلانِ مدیریتی و به‌کارگیری ابزارهای جدید (شهر دوست‌دار کودکان) در برنامه‌ریزی است. برای نیل به این هدف در سطح شهر اردبیل لازم است، عوامل کلیدی و نیروهای پیش‌ران برنامه­ریزی شهر دوست‌دار کودک شناسایی شوند. در این پژوهش، متغیرهای به‌دست آمده از روش دلفی، توسط خبرگان و با استفاده از روش تحلیل تاثیرات متقابل در محیط نرم­افزار میک­مک و در راستای شناسایی نیروهای پیش‌ران­ شهر دوست‌دار کودک مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است و این نتایج به دست آمد:

سیستم اداری، قوانین و دستورالعمل‌ها، عدالت محوری و ایمنی و امنیت، بالاترین رتبه‌های تأثیرگذاری و متغیرهای حمل و نقل و تحرک مستقل و آزادانه، هویت بخشی فرهنگی، تاریخی و مذهبی و فضای سبز دوستانه بالاترین رتبه‌های تأثیرپذیری کلی را داشته‌اند.

نتایج در خصوص متغیرهای دارای قدرت تعیین­کنندگی با اثرات مستقیم نیز نشان داده که از بین 15 متغیر پژوهش تعداد 7 متغیر در محدوده یا شرایط تاثیرگذاری و تاثیرپذیری مستقیم قرار گرفته­اند، که از این بین متغیرهای سیستم اداری، قوانین و دستورالعمل‌ها، عدالت محوری و ایمنی و امنیت، ایجاد و طراحی محیط‌های تفریح و سرگرمی و جاذب برای کودکان و تفویض مسئولیت به سطوح پایین، اثرگذاری و اثرپذیری مستقیم و غیر مستقیم مبثت دارند و جزو متغیرهای دارای قدرت تعیین کنندگی بالا می­باشند و در واقع نیروهای پیش‌ران شهر دوست‌دار کودک هستند و به ­عنوان متغیرهای یا نیروهای پیش‌ران برنامه­ریزی شهر دوست‌دار کودک انتخاب شده است، اما هیچکدام از متغیرهای این تحقیق، جزو متغیرهای استرتژیک به دست نیامدند و نحوه پراکنش متغیر‌ها در محورهای تاثیرگذاری- تاثیرپذیری مستقیم و غیرمستقیم، نشان از ناپایداری سیستم می‌باشد. آینده پژوهی سعی دارد درونگری‌ها و عواقب تصمیمات مختلف را مشخص کند تا ارزش‌ها و روندهای مشخصی را ارتقاء دهد و یا مورد سوال قرار دهد، آینده پژوهی ادعا می‌کند حتی ارزش‌ها می‌توانند به صورت مختلفی مورد بحث و مطالعه قرار گیرند. در نهایت، می­توان به این شکل نتیجه­گیری کرد که هرگونه برنامه­ریزی جهت ایجاد شهر دوست‌دار کودک باید به نقش کلیدی و اساسی این عوامل(متغیرها) توجه نمود. این متغیرها دارای قدرت نفوذ بالا و وابستگی پایینی هستند و اولویت­ اول در برنامه­ریزی شهر دوست‌دار کودکان به حساب می‎آیند.

با توجه به یافته‌های حاصل از پژوهش و شناسایی عوامل پیشران جهت پیشبرد بهتر و دوست‌دار کودک بودن شهر با تآکید بر رویکرد آینده پژوهشی پیشنهادات زیر ارائه می گردد:

  • تعامل بین دولت (تنظیم قوانین و متعادل کردن روابط نهادهای مدنی)، جامعه مدنی (تسهیل‌کننده تعاملات بین اجتماع و سیاست) و بخش خصوصی (ایجاد درآمد و شغل) می‌تواند ارزش‌های اساسی جامعه یعنی عدالت، رفاه و امنیت را محقق ساخته و در نهایت موجب توسعه پایدار انسانی بالاخص برای کودکان شود،
  • ارتقاء شاخص‌های رفاه و شهر سالم یا به عبارت دیگر شاخص‌های شهر دوست‌دار کودکان، مشارکت همه دستگاه‌ها را می‌طلبد و شهرداری به عنوان هماهنگ کننده و پل ارتباطی بین نهادهای آموزشی و مسئول، نقش بسیار مهمی را می‌تواند ایفا کند.
  • پیگیری موضوعات مرتبط با استانداردسازی پارک‌ها و معابر شهری، کودکان کار، بی سرپرست و بد سرپرست و تقدیر از فعالان و خیرین حوزه کودک، مشارکت و دخالت دادن کودکان در تصمیمات شهری،
  • داشتن بینش راهبردی و دراز مدت مدیران شهری برای آینده شهر و شهروندان بالاخص کودکان،
  • راهکارهای توصیه شده در برنامه‌ریزی‌های شهر دوست‌دار کودک به دلیل جامعیت برنامه‌ها و ماهیت پویای شهر و اجتماعات محلی، با گذشت زمان، کارکرد خود را از دست می‌دهند. به همین دلیل برنامه‌ریزی شهر دوست‌دار کودک باید از انعطاف و قابلیت تدقیق و تعدیل برخوردار باشد تا براساس ضرورت‌های محلی، در بازه‌های زمانی خاص قابلیت بازنگری را داشته باشد (انعطاف‌پذیری).

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Assessment The Driving Factors of The Child-Friendly City in Ardabil City With A Future Research Approach

نویسندگان [English]

  • shahram salamati 1
  • Rasoul Ghorbani 2
  • iraj teymuri 3
1 PhD student of geography and urban planning, Tabriz University
2 Professor, Planning and Environmental Sciences, Urban Planning Group Tabriz University, Tabriz, IRAN
3 Assistant Professor
چکیده [English]

Therefore, by evaluating the driving factors of a child-friendly city, it is possible to achieve the higher goal of urban planning, which is spatial justice, and provide a suitable platform for cities to be child-friendly. In this regard, the main goal of this research is to identify the key factors and driving forces of the child-friendly city in Ardabil with a future research approach. The current research is applied in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of nature and method. The statistical population of the research includes researchers in the field of urban planning in Ardabil city. The sample size was obtained by the snowball sampling method of 50 people (with theoretical saturation) and Micmac software was used to analyze the data of this research. The findings of the research show that the variables of laws and instructions, strategic insight, administrative system, delegation of responsibility and legality, have the highest ranking of influence and variables of social trust, participation of residents, collective agreement, security and delegation of responsibility, the highest ranking of influence. They have the general adaptability. In general, among the 15 variables investigated in this research, 7 variables are the administrative system, rules and guidelines, central justice and safety and security, creating and designing entertainment and attractive environments for children and delegating responsibility to lower levels, as Promoters of the child-friendly city in Ardabil have been selected. The result is that any planning in Ardabil city should consider the key role of the mentioned factors. These variables have a high power of influence and low dependence in improving the state of the city and are considered the first priority in planning to create a child-friendly city in Ardabil.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urban Planning
  • Urban Space
  • Child - Friendly city
  • Mic Mac
  • Ardabil city

اصل مقاله

امروزه فضاهای عمومی شهرها بر اساس اصول و معیارهای استفاده بزرگسالان شکل گرفته است و اغلب فضاهای شهری، فاقد کیفیت برای استفاده کودکان و نوجوانان و به دور از مشخصه‌های یک شهر دوستدار کودک می‌باشند. بنابراین با ارزیابی عوامل پیش‌ران شهر دوست‌دار کودک می‌توان به یکی از اهداف برنامه‌ریزی شهری یعنی عدالت فضایی دست یافت و بستر مناسبی را برای دوست‌دار کودک بودن شهرها فراهم نمود. در همین راستا، هدف اصلی این تحقیق شناسایی عوامل کلیدی و نیروهای پیش‌ران‌ شهر دوستدار کودک در شهر اردبیل با رویکرد آینده‌پژوهی می‌باشد. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت و روش، توصیفی- تحلیلی است. جامعه آماری تحقیق شامل پژوهشگران در حوزه برنامه‌ریزی شهری در شهر اردبیل می باشد. حجم نمونه به روش نمونه‌گیری گلوله برفی 50 نفر بدست آمده است(با اشباع نظری) و برای تجزیه و تحلیل داده‌های این تحقیق از نرم‌افزار میک‌مک استفاده شده‌است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که متغیرهای قوانین و دستورالعمل‌ها، بینش راهبردی، سیستم اداری، تفویض مسئولیت و قانونمندی، بالاترین رتبه‌های تأثیرگذاری و متغیرهای اعتماد اجتماعی، مشارکت ساکنین، توافق جمعی، امنیت و تفویض مسئولیت، بالاترین رتبه‌های تأثیرپذیری کلی را داشته‌اند. در حالت کلی از میان 15 متغیر بررسی شده این پژوهش، تعداد 7 متغیر سیستم اداری، قوانین و دستورالعمل‌ها، عدالت محوری و ایمنی و امنیت، ایجاد و طراحی محیط‌های تفریح و سرگرمی و جاذب برای کودکان و تفویض مسئولیت به سطوح پایین، به عنوان عوامل پیش‌ران شهر دوست‌دار کودک در شهر اردبیل انتخاب شداند. نتیجه این‌که هرگونه برنامه‌ریزی در شهر اردبیل باید نقش کلیدی عوامل مذکور را مورد توجه قرار دهد. این متغیرها در بهبود وضعیت شهر دارای قدرت نفوذ بالا و وابستگی پایینی هستند و اولویت اول در برنامه‌ریزی جهت ایجاد شهر دوست‌دار کودک در اردبیل به حساب می‌آیند.

مراجع

ابراهیمی، حمیدرضا؛ سعیدی رضوانی، نوید و معانی منجیلی، آرزو (1390). تدوین اصول و طراحی فضاهای بازی کودکان با تأکید بر گروه سنی 5 تا 12 سال (مطالعه موردی رشت)، فصلنامه باغ نظر، 8(19)، 31-42.
ابوالقاسمی، مه‌لقا (1396). تحلیل فضایی ـ کالبدی شهر دوستدار کودک(مطالعه موردی: محله بهار منطقه هفت تهران)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم جغرافیا، دانشگاه خوارزمی تهران.
احمدوند، معصومه؛ سلطانی، زهرا و گودرزی، مجید (1401). تحلیل شاخص‌های شهر دوستدار کودک در کلانشهر اهواز، پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 10(3)، 63-84.
احمدی، مریم؛ صرامی، حسین؛ غیور، حسنعلی و هایراپطیان، واچیک (1398). ارزیابی نقش ساختار شهر کودک در تحقق‌پذیری توسعه محلات مطالعه موردی: محلات شهر یزد، فصلنامه شهر پایدار، 2(4)، 45-31.
پیران هریس، مینا و عبدالله‌زاده طرف، اکبر (1400). تدوین اصول طراحی محله‌ی دوستدار کودک با رویکرد تقویت حس اجتماعی کودکان (نمونه‌ی موردی: محله‌ی رشدیه تبریز)، جغرافیا و برنامه‌ریزی، 25(75)، 77-89.
تقوایی، مسعود و رضایی آدریانی، سهیلا (1401). شناسایی شاخص‌های فضای سبز دوستدار کودک (مطالعه موردی: پارک ناژوان اصفهان)، جغرافیا و برنامه‌ریزی، 26(80)، 61-81.
حبیبی، محسن (1392). آموزش کاربردی نرم افزار Spss، ناشر: پایگاه اینترنتی پارس مدیر، ویرایش سوم.
حکمت‌نیا، حسن؛ موسوی، میرنجف؛ رسولی، محمد و سعیدپور، شراره (1400). آینده‌نگاری شهر دوستدار کودک در افق 1401 (مورد شناسی: شهر تبریز)، فصلنامه جغرافیا و آمایش شهری ـ منطقه‌ای، 10(36)، 54-37.
خوارزمی، امیدعلی؛ جوهری، لیلا و خوارزمی، امیرعلی (1399). ارزیابی شهر شاخص‌های دوستدار در کلانشهر مشهد، دوفصلنامه جغرافیای اجتماعی شهر، (7)1، 210-191.
رشید کلویر، حجت‌اله؛ کریمی‌آذری، امیررضا و پوررضا، سیدهادی (1398). ارزیابی ایجاد مؤلفه‌های شهر دوستدار کودک در شهر بندرانزلی، دانش شهرسازی، 4(3)، 65-51.
روستایی، شهریور و کوهی قولقاسم، فریبا (1402). شناسایی نیروهای کلیدی مؤثر بر زیست‌پذیری شهری کودکان با رویکرد آینده‌نگاری (مطالعه موردی: منطقه 3 تبریز، جغرافیا و برنامه‌ریزی، 27(85)، 93-100.
سلامتی گبلو، شهرام؛ قربانی، رسول و تیموری، ایرج (1402). سنجش و ارزیابی وضعیت محلات شهر اردبیل از نظر مولفه‌های شهر دوست‌دار کودک، فصلنامه برنامه‌ریزی توسعه شهری و منطقه‌ای، 8(27)، 47-82.
 Doi: 10.22054/URDP.2023.68751.1454
شهمیری، نرجس؛ زعیم‌دار، مژگان؛ موگویی، رکسانا و ملماسی، سعید (1402). ارائه‌ی الگوی مدیریت و برنامه‌ریزی محیط‌زیست شهری امن با رویکرد شهر دوستدار کودک (مطالعه موردی: کلان‌شهر تهران)، جغرافیا و توسعه فضای شهری، 10(2)، 113-131.
عباسیان، رضا (1395). تبیین ارتباط بین اصول شهر یادگیری و ارتقاء خلاقیت کودکان در فضای شهری، پایان‌نامه کارشناسی ارشد شهرسازی، به راهنمایی پویان شهابیان، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد واحد تهران مرکزی.
عبدالله‌زاده، علیرضا؛ سرورزاده، سید کوروش و محمدی، زهرا (1397). مطالعه کارکرد امنیت در بافت‌های تاریخی با رویکرد شهر دوستدار کودک نمونه موردی: محله بالا کفت بالا شیراز، فصلنامه مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 5(17)، 25-7.
غفاری، علی، قلعه‌نویی، محمود و عمادی، خشایار (1393). شهر دوستدار کودک؛ ارزیابی و مقایسه چگونگی پاسخگویی به اصول شهر دوستدار کودک در بافت‌های جدید و سنتی ایران، هویت شهر، 8(18)، 38-27.
فلاحی، علیرضا و گمینی اصفهانی، هدیه (1396). برنامه‌ریزی و طراحی معماری فضاهای دوستدار کودک در فرآیند بازسازی پس از زلزله بم، مسکن و محیط روستا، 158، 76-63.
کرمی، مهسا (1397). مطالعه شهربازی معاصر ایران با رویکرد شهر دوستدار کودک مطالعه موردی: شهر جدید صدرا در شیراز، پایان‌نامه کارشناسی ارشد مهندسی معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه ایلام.
کوپایی، گلرخ، نقی زاده، محمد و حبیب، فرح (1395). تأثیر عوامل کالبدی فضاهای بازی بر خلاقیت کودکان 2 تا ۲5 سال در پارک‌های شهری، فصلنامه مطالعات شهری، 6(21)، 50-39.
میرمحمد صادقی، فریناز و نوری، سیدعلی (1402). ارزیابی تجربه شهر دوستدار کودک بم، رهپویه معماری و شهرسازی، 2(2)،  7-26.  Doi: 10.22034/rau.2023.1987019.1050.
Broberg, A., Kyttä, M. & Fagerho, N., (2013). Child-friendly urban structures: Bullerby revisited, Journal of Environmental Psychology, Vol.35, pp.110-120.
Brown, C., De Lannoy, A., McCracken, D., Gill, T., Grant, M., Wright, H., & Williams, S., (2019). Special issue: child-friendly cities, Cities & Health, 3(1), 1-7.
Carroll, P., Witten, K., Kearns, R., & Donovan, Ph., (2015). Kids in the City: Children's Use and Experiences of Urban Neighbourhoods in Auckland, New Zealand, Journal of Urban Design, 20(4), 417-436.
Citra, A., Rewa, S., Lambali, S.L., Hasniati, M., Ibrahim, A., (2023). Dynamics of Child Friendly City Development in Makassar, 1st Doctoral International Conference 2023.
Cordero-Vinueza, V.A., Niekerk, F., van Dijk, T., (2023). Making child-friendly cities: A socio-spatial literature review, Cities,Volume 137, June 2023, 104248.
Gökmen & Gülay Taþçý, 2016:1
Gökmen, H. & Gülay Taþçý, B., (2016). Children’s views about Child Friendly City: A case study from Izmir, Megaron, 11(4), 469-482.
Holt Nicholas, L., Cunningham, C. T., Sehn, Z. L., Spence, J. C., Newton Amanda, S., & Bal Geoff, D.C., (2009). Neighborhood physical activity opportunities for inner-city children and youth, Journal of Health & Place, 6 (15), 1022-1028.
Malone, K. & Rudner, J., (2016). Child-Friendly and Sustainable Cities: Exploring Global Studies on Children’s Freedom, Mobility and Risk, Risk, Protection, Provision and Policy, Publisher: Springer.
Permanasari, E., Mochtar, S., & Purisari, R., (2019). Political Representation In Urban Public Space In Jakarta Child-Friendly Public Space (Ruang Publik Terpadu Ramah Anak – RPTRA), International Journal of Built Environment and Sustainability. IJBES, 6 (2), 39-49.
UNICEF, (2017). The child friendly cities korea, webpage Retrieved from http www.unicef.or.kr/­education/korea/choice_city.asp://
Wessells, M. & Kostelny, K., (2013). Child Friendly Spaces: Toward a Grounded, CommunityBased Approach for Strengthening Child Protection Practice in Humanitarian Crises, Child Abuse and Neglect, 7 (37), pp.29-40.
Yao, S., & Xiaoyan, L., (2017), Exploration on ways of research and construction of Chinese child-friendly city- A case study of Changsha, Procedia Engineering, 2 (198), 699-706.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار