ارزیابی رقابت‌پذیری اکوتوریستی و مکان‌یابی تفرجگاه‌های پیراشهری (مورد مطالعه: شهرستان مراغه)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه مراغه،مراغه،ایران

2 دانشیار دانشگاه مراغه،مراغه،ایران

3 فارغ التحصیل کارشناسی ارشد از دانشگاه مراغه،مراغه،ایران

10.22034/gp.2025.64221.3321

چکیده

اکوتوریسم به عنوان شکل خاصی از گردشگری، سهم قابل توجهی در توسعه پایدار دارد و بسیاری از طرفداران محیط زیست، آن را به عنوان راهبردی برای حفاظت از منابع طبیعی مطرح کرده‌اند. در پژوهش حاضر به ارزیابی رقابت‌پذیری اکوتوریستی و مکان‌یابی تفرجگاه‌های پیراشهری شهرستان مراغه با استفاده از مدل پاولوا و منطق فازی پرداخته شده است. نتایج حاکی از این است که در بین فاکتور‌های مثبت نه گانه پاولوا، سه فاکتور آثار تاریخی و فرهنگی، سایت‌های دیرینه‌شناسی و غار‌ها از مهم‌ترین فاکتور‌های مثبت این شهرستان محسوب می‌شوند و در بین فاکتور‌های منفی، فقدان زیرساخت‌های مناسب، کسری بودجه برای توسعه و مناسب نبودن قیمت خدمات از مهم-ترین فاکتور‌های منفی تاثیر گذار در توان رقابت‌پذیری شهرستان مراغه می‌باشد. نسبت رتبه‌بندی رقابت‌پذیری اکوتوریستی شهرستان مراغه 52/1 محاسبه گردید که در طبقه خوب قرار می‌گیرد. در بخش دوم پژوهش، ابتدا نقشه مربوط به شاخص‌های طبقات ارتفاعی، شیب، پوشش گیاهی، فاصله از رودخانه، خاک، کاربری، زمین شناسی، فاصله از شبکه‌های ارتباطی، شهر و مناطق اکولوژیکی تهیه شد و بعد از فازی‌‌سازی لایه‌های موضوعی، نهایتا با عملگر گامای فازی روی هم‌گذاری شد و نقشه یکپارچه مناطق مناسب احداث تفرجگاه تهیه شد. نتایج نشان داد بالغ بر 9/46 درصد مساحت شهرستان مراغه در کلاس با تناسب بسیار نامناسب برای ایجاد سایت‌های تفرجگاهی اکوتوریستی قرار می‌گیرد. همچنین حدود 5/24 درصد مساحت شهرستان در کلاس با تناسب نامناسب برای ایجاد سایت‌های اکوتوریستی قرار گرفته است. کلاس با تناسب متوسط برای احداث تفرجگاه‌های اکوتوریستی بالغ بر 5/16 درصد مساحت شهرستان مراغه را دربرمی‌گیرد. پهنه‌های مناسب و بسیار مناسب برای احداث سایت‌های اکوتوریستی به ترتیب بالغ بر 4/9 و 7/2 درصد مساحت شهرستان مراغه را به‌خود اختصاص داده‌اند که رقم قابل توجهی به‌شمار می‌رود. بدین ترتیب می‌توان بیان داشت که شهرستان مراغه برای ایجاد سایت‌های اکوتوریستی از شرایط مطلوبی برخوردار است. در نهایت چهار سایت جهت احداث تفرجگاه‌های اکوتوریستی پیشنهاد گردید.

تازه های تحقیق

در پژوهش حاضر رقابت­پذیری اکوتوریستی شهرستان مراغه مورد بررسی قرار گرفت. ترکیب عواملی مانند شرایط اقلیمی و اکولوژیکی باعث شده است که این شهرستان از ظرفیت­های زیادی در زمینه اکوتوریسم برخوردار باشد. به این ترتیب، شناسایی نقاط قوت و ضعف گردشگری آن به منظور ارزیابی توان رقابت­پذیری با سایر شهرستان­های کشور ضروری می­باشد. به این منظور توان رقابت­پذیری اکوتوریستی شهرستان مراغه با توجه به فاکتورهای مثبت (نقاط قوت) و منفی (نقاط ضعف) با استفاده از روش پاولوا مورد ارزیابی قرار گرفت. فاکتور­های مثبت و منفی طبق روش ارائه شده پاولوا وزن­دهی و رتبه­بندی شدند و در نهایت توان رقابت­پذیری این شهرستان مشخص گردید. نتایج حاکی از این است که در بین فاکتورهای مثبت، آثار فرهنگی و تاریخی، سایت­های دیرینه­شناسی و غارها مهم­ترین فاکتورهای مثبت در توان رقابت­پذیری شهرستان مراغه به حساب می­آیند. به عبارت دیگر، این فاکتورها را می­توان مهم­ترین نقاط قوت شهرستان مراغه از نظر قابلیت­های اکوتوریستی به شمار آورد. فاکتورهای مذکور نشان دهنده وجود مواهب طبیعی در شهرستان مراغه می­باشند و طیف متنوعی از پدیده­های ژئومورفولوژیکی و اکولوژیکی را شامل می­شوند. در بین فاکتورهای منفی عدم وجود زیرساخت­های مناسب، کسری بودجه برای توسعه و مناسب نبودن قیمت خدمات جزء اثرگذارترین فاکتورهای منفی بر رقابت­پذیری گردشگری شهرستان مراغه به شمار می­روند. این فاکتورها مهم­ترین نقاط ضعف این شهرستان در زمینه اکوتوریسم می­باشند که اثرات سوئی بر رقابت­پذیری اکوتوریستی این شهرستان برجای می­گذارند. بدین ترتیب جهت توسعه و ارتقای رقابت­پذیری اکوتوریستی شهرستان مراغه این نقاط ضعف و موانع باید رفع شوند. محاسبات مرتبط با نسبت رتبه­بندی نشان داد که وزن فاکتورهای مثبت (5/42) روش پاولوا در خصوص رقابت­پذیری اکوتوریستی شهرستان مراغه در مقایسه با فاکتورهای منفی (28) بالاست که نشان­دهنده این است که مراغه از توان بالایی در رقابت­پذیری اکوتوریستی برخوردار می­باشد

در بخش دوم پژوهش از منطق فازی در محیط GIS برای مکان­یابی تفرجگاه­های پیراشهری مراغه استفاده شد. در همین راستا 10 معیار مؤثر (طبقات ارتفاعی، شیب، پوشش گیاهی، دسترسی به شبکه­های ارتباطی، نزدیکی به شهر، شبکه ارتباطی و ...) شناسایی و توزیع فضایی آنها در سطح منطقه مورد مطالعه مورد بررسی واقع شد. در گام بعدی نقشه فازی لایه­های موضوعی تهیه شد و در نهایت نقشه­های حاصل با یکدیگر ترکیب و تلفیق شدند و نقشه­­ی واحدی از مکان­های مستعد ایجاد تفرجگاه­های پیراشهری مراغه ارائه شد. لایه­های موضوعی فوق با استفاده از تابع خطی (کاهشی یا افزایشی) به صورت فازی تبدیل شدند و مقادیر آنها در دامنه صفر تا یک قرار گرفت. لایه­های ارتفاع و فاصله از رودخانه نیز با استفاده از توابع موجود در نرم افزار terrset فازی شدند.

چهار سایت اکوتوریستی پیشنهاد و اولویت­بندی گردید. سایت پیشنهادی شماره (1) در شرق شهر مراغه در فاصله بسیار مطلوب نسبت به شهر مراغه قرار گرفته است. شرایط توپوگرافی (ارتفاع و شیب) در این سایت تا حد زیادی تعدیل شده و تنگنای جدی به­شمار نمی­رود. سایت پیشنهادی مذکور دارای پوشش گیاهی نسبتاً مطلوبی بوده و از چشم­اندازهای جالب توجهی برخوردار است. سایت شماره (2) نیز تا حد زیادی دارای شرایط مشابه با سایت شماره (1) می­باشد. با این حال، فاصله این سایت نسبت به شهر مراغه افزایش یافته و به حدود پنج کیلومتر می­رسد که مسافت زیادی نبوده و بدین ترتیب مشکل چندانی در رابطه با دسترسی ایجاد نمی­کند. سایت­های شماره (3) و شماره (4) در دامنه­های دره صوفی­چای مکان­یابی شده­اند. سایت­های مذکور از نظر توپوگرافی (ارتفاع و شیب)، دسترسی به شهر مراغه و شبکه­های ارتباطی شهرستان با محدودیت­ها و تنگناهای نسبی مواجه می­باشند. بدین ترتیب در اولویت­های سوم و چهارم قرار گرفتند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

"Assessing Ecotourism Competitiveness and Site Selection for Suburban Resorts (Case Study: Maragheh County)

نویسندگان [English]

  • Marziyeh Esmaeelpour 1
  • manijeh lalehpour 2
  • Maryam Mohammadi 3
1 Assistant Professor,, University of Maragheh
2 University of Maragheh
3 University of Maragheh
چکیده [English]

As a special form of tourism, ecotourism plays a vital role in sustainable development, and many environmentalists have suggested it as a strategy to protect natural resources. This research evaluates the competitiveness of ecotourism and the potential locations for peri-urban resorts in Maragheh County using the Pavolova model and fuzzy logic. The findings reveal that among the nine positive factors identified by the Pavolova model, the historical and cultural monuments, stratigraphic locations, and caves are considered to be the most important positive factors, and lack of infrastructure, deficit of financing to expand and inadequacy of prices to the services are among the most important negative factors affecting the competitiveness of the county. The overall ecotourism competitiveness rating for Maragheh is 1.52, categorizing it as "good." To site selection for the resorts, first, thematic maps for various indicators including elevation, slope, vegetation cover, distance to rivers, soil type, land use, geology, and access to transportation networks, city and ecological regions were prepared. These thematic layers were analyzed using the fuzzy gamma operator to create an integrated map identifying suitable areas for ecotourism development. Results indicate that over 46.9% of the county's area is classified as very unsuitable for ecotourist resorts, while approximately 24.5% is unsuitable. Areas with medium suitability cover 16.5% of the county, while suitable and very suitable locations accounting for 9.4% and 2.7%, respectively. This data suggests that Maragheh possesses favorable conditions for establishing ecotourism sites. Finally, four potential sites for the construction of ecotourism resorts have been proposed.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ecotourism Competiveness
  • Site selection
  • resort. Fuzzy logic
  • Maragheh County

اصل مقاله

اکوتوریسم به عنوان شکل خاصی از گردشگری، سهم قابل توجهی در توسعه پایدار دارد و بسیاری از طرفداران محیط زیست آن را به عنوان راهبردی برای حفاظت از منابع طبیعی مطرح کرده­اند. در پژوهش حاضر به ارزیابی رقابت‌پذیری اکوتوریستی و مکان‌یابی تفرجگاه‌های پیراشهری شهرستان مراغه با استفاده از روش پاولوا و منطق فازی پرداخته شده است. نتایج حاکی از این است که در بین فاکتور­های مثبت نه گانه پاولوا، سه فاکتور آثار تاریخی و فرهنگی، سایت­های دیرینه­شناسی و غار­ها از مهم­ترین فاکتور­های مثبت این شهرستان محسوب می­شوند و در بین فاکتور­های منفی، فقدان زیرساخت­های مناسب، کسری بودجه برای توسعه و مناسب نبودن قیمت خدمات از مهم­ترین فاکتور­های منفی تاثیرگذار در توان رقابت­پذیری شهرستان مراغه می­باشد. نسبت رتبه­بندی رقابت­پذیری اکوتوریستی شهرستان مراغه 52/1 محاسبه گردید که در طبقه خوب قرار می­گیرد. در بخش دوم پژوهش، ابتدا نقشه مربوط به شاخص­های طبقات ارتفاعی، شیب، پوشش گیاهی، فاصله از رودخانه، خاک، کاربری، زمین شناسی، فاصله از شبکه­های ارتباطی، شهر و مناطق اکولوژیکی تهیه شد و بعد از فازی­­سازی لایه­های موضوعی، نهایتاً با عملگر گامای فازی روی هم­گذاری گردید و نقشه یکپارچه مناطق مناسب احداث تفرجگاه تهیه شد. نتایج نشان داد بالغ بر 9/46 درصد مساحت شهرستان مراغه در کلاس با تناسب بسیار نامناسب برای ایجاد سایت­های تفرجگاهی اکوتوریستی قرار می­گیرد. همچنین حدود 5/24 درصد مساحت شهرستان در کلاس با تناسب نامناسب برای ایجاد سایت­های اکوتوریستی قرار گرفته است. کلاس با تناسب متوسط برای احداث تفرجگاه­های اکوتوریستی بالغ بر 5/16 درصد مساحت شهرستان مراغه را دربرمی­گیرد. پهنه­های مناسب و بسیار مناسب برای احداث سایت­های اکوتوریستی به ترتیب بالغ بر 4/9 و 7/2 درصد مساحت شهرستان مراغه را به ­خود اختصاص داده­اند که رقم قابل توجهی به­شمار می­رود. بدین ترتیب می­توان بیان داشت که شهرستان مراغه برای ایجاد سایت­های اکوتوریستی از شرایط مطلوبی برخوردار می­باشد. در نهایت چهار سایت جهت احداث تفرجگاه­های اکوتوریستی پیشنهاد گردید.

مراجع

اسدیان، فریده؛ اسدی، مجید و جوادیان نمیدی، مرجان (1393). ارزیابی توان اکولوژیکی به منظور تعیین عرصه‌های مناسب توسعه در محدوده بخش راین شهرستان کرمان بر مبنای پهنه‌بندی اکوتوریسم با تکنیک GIS و AHP.  فصلنامه جغرافیایی سرزمین، سال یازدهم، شماره 44، 35-44.
ایمانی، بهرام؛ نصرتی، فردین و باختر، سهیلا (1395). مکان یابی پهنه های مستعد توسعه اکوتوریسم در نواحی روستایی با رویکرد EIA؛ مطالعه موردی: بخش مرکزی تالش. جغرافیایی فضای گردشگری، 5 (20)، 19-36.
بیاتی خطیبی، مریم و قدیمیان، نسرین (1403). ارزیابی و تحلیل تناسب مکانی توسعه اکوتوریسم در محدوده شهرستان تبریز با استفاده از روش OWA و کمیت سنج­های فازی. جغرافیا و برنامه‌ریزی، دوره 28، شماره 89.
حجازی، اسدالله؛ رضائی مقدم، محمدحسین و قاسمی زادگنبد، زهرا (1401). ارزیابی قابلیت‌های اکوتوریسمی با استفاده از روش FUZZY-   ANP مطالعه موردی: دهستان مرگَوَر شهرستان ارومیه. جغرافیا و برنامه‌ریزی، دوره 26، شماره 80، 99-116.
جوزی، سیدعلی؛ رضایان، سحر و ایرانخواهی، مهدی (1390). ارزش‌گذاری اقتصادی محدوده دریاچه سد کارون 3 به منظور ارائه برنامه راهبردی توسعه اکوتوریسم به روش WOTوA  . نشریه محیط زیست طبیعی، دوره 64، شماره 2، 136-125.
جوزی، سیدعلی؛ رضایان، سحر؛ ایرانخواهی، مهدی و شاکری، مرجان (1389). ارزشگذاری اقتصادی منابع تفرجگاهی بخش شهداد کرمان به منظور ارائه برنامه راهبردی توسعه اکوتوریسم، نشریه محیط زیست طبیعی، دوره 63، شماره 4، 345-329.
شایان، سیاوش و پارسایی، اسماعیل (1386). امکان سنجی نواحی مستعد توسعه اکوتوریسم در استان کهگیلویه و بویراحمد. فصلنامه مدرس علوم انسانی،  11((پیاپی 53) (ویژه نامه جغرافیا))، 153-181.
شکراللهی قراغیلی، حامد؛ رضایی بنفشه، مجید و رستم‌زاده، هاشم (1394). کاربرد روش AHP در مکان‌یابی و پهنه‌­بندی گردشگری شهرستان آذرشهر، همایش ملی ژئوماتیک، نهران.
شهرابی، مصطفی (1373) شرح نقشه زمین­شناسی چهارگوش ارومیه، چاپ اول، سازمان زمین­شناسی کشور.
طاووسی، تقی؛ رحیمی، دانا و خسروی، محمود (1393). مکان‌یابی پهنه‌های مناسب اکوتوریسم مطالعه موردی: منطقه اورامانات. آمایش جغرافیایی فضا، 4 (13)، 19-40.
ضرابی، اصغر؛ علیزاده اصل، جبّار و بهاری، عیسی (1393). تحلیلی بر زیرساخت‌های گردشگری در مقصد اکوتوریستی بند ارومیه با استفاده از روش.SWOT  جغرافیا و برنامه‌ریزی، دوره 18، شماره 48، 210-177.
فاضل­نیا، غریب؛ حکیم دوست، سیدیاسر و بلیانی، یدالله (1394). راهنمای جامع مدل­های کاربردی GIS در برنامه­ریزی شهری، روستایی و محیطی، چاپ چهارم، تهران، انتشارات آزاد پیما.
قهرمان، ناصر؛ سید میرزایی، سید محمد و ازکیا، مصطفی (1402). برنامه‌ریزی توسعه گردشگری پایدار در شهر مراغه براساس تکنیک سوات.  معماری و شهرسازی آرمان شهر، دوره 16، شماره 42، 240-229.
کرمی، فریبا و شریفی، رقیه (1392). ارزیابی گردشگری روستایی با استفاده از مدلSWOT مطالعه موردی: روستاهای بخش مرکزی مراغه. جغرافیا و برنامه ریزی، 17(46)، 199-221.
مروارید، یونس (1372). مراغه (افرازه­رود) از نظر اوضاع: طبیعی، اجتماعی، اقتصادی، تاریخی، چاپ دوم با تجدید نظر کلی، تهران، چاپ و انتشارات علمی.
مزیدی، هاجر و خداداد، مهدی (1394). مکانیابی توسعه اکوتوریسم روستای زیارت گرگان با کاربرد GIS. جغرافیایی فضای گردشگری، 5 (17)، 59-81.
Abrehe, S., Girma, A., & Nigusse, A. G. (2021). Potential ecotourism site suitability evaluation for sustainable natural resource management in Kafta Sheraro National Park (KSNP), north-western Tigray, Ethiopia. Journal of Ecotourism, 20 (4), 341–370. https://doi.org/10.1080/14724049.2021.1897599
Ali, J., Ghani Khwaja, M., Alsolamy, M., Aljehani, S., Alblowi, K., & Alotaibi, M. G. (2024). Assessing dynamics of ecotourism using multi-methods analysis. Journal of Ecotourism, 1–21. https://doi.org/10.1080/14724049.2024.2414822.
Amin, G., Haroon, E., Imtiaz, I., Saqib, N. U., & Shahzad, M. I. (2021). Ecotourism potential assessment for Gilgit-Baltistan, Pakistan using integration of GIS, remote sensing, AHP and crowd sourced data. Geocarto International, 37 (25), 8724–8745. https://doi.org/10.1080/10106049.2021.2005157
Diamantis, D. (1999). The Concept of Ecotourism: Evolution and Trends. Current Issues in Tourism, 2(2–3), 93–122. https://doi.org/10.1080/13683509908667847
Fang, WT., Hassan, A., Horng, M. (2023). Introduction to Ecotourism. In: Ecotourism. Sinophone and Taiwan Studies, vol 7. Springer, Singapore. https://doi.org/10.1007/978-981-99-9097-9_1
Fennell, D. A. (2001). A Content Analysis of Ecotourism Definitions. Current Issues in Tourism, 4(5), 403–421. https://doi.org/10.1080/13683500108667896
Gidey, E., Mhangara, P., Birhane, E., Dikinya, O., Lottering, R., Hishe, S., Zenebe, A. (2024). Ecotourism suitability mapping and analysis in Tigray–Northern Ethiopian highlands. Journal of Ecotourism, 1–19. https://doi.org/10.1080/14724049.2024.2396473
Islam, N., Sarkar, B., Basak, A., Das, P., Paul, I., Debnath, M., & Roy, R. (2022). A novel GIS-based MCDM approach to identify the potential eco-tourism sites in the Eastern Dooars region (Himalayan foothill) of West Bengal, India. Geocarto International, 37 (26), 13145–13175. https://doi.org/10.1080/10106049.2022.2076917
Ghorbanzadeh, O., Pourmoradian, S., Blaschke, T., & Feizizadeh, B. (2019). Mapping potential nature-based tourism areas by applying GIS-decision making systems in East Azerbaijan Province, Iran. Journal of Ecotourism, 18(3), 261–283. https://doi.org/10.1080/14724049.2019.1597876
Mansour, S., Al-Awhadi, T., & Al-Hatrushi, S. (2019). Geospatial based multi-criteria analysis for ecotourism land suitability using GIS & AHP: a case study of Masirah Island, Oman. Journal of Ecotourism, 19(2), 148–167. https://doi.org/10.1080/14724049.2019.1663202
Omarzadeh, D., Pourmoradian, S., Feizizadeh, B., Khallaghi, H., Sharifi, A., & Kamran, K. V. (2021). A GIS-based multiple ecotourism sustainability assessment of West Azerbaijan province, Iran. Journal of Environmental Planning and Management, 65(3), 490–513. https://doi.org/10.1080/09640568.2021.1887827
Pavolová, H., Bakalar. T., & lubomir, S.  (2014). Model for the assessment of competitiveness of geotourist destinations in Slovakia. Acta Geoturistica. 5 (2), 31-36.
Roy, D., Kundu, P., Paul, S., & Sarkar, B. C. (2023). Potential suitability mapping evaluation for ecotourism development in Darjeeling Himalayan region of India. Journal of Ecotourism, 23(3), 414–435. https://doi.org/10.1080/14724049.2023.2272059
Stonehouse, B. (1999). Ecotourism. In: Environmental Geology. Encyclopedia of Earth Science. Springer, Dordrecht. https://doi.org/10.1007/1-4020-4494-1_101

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار