نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکترای دانشگاه اصفهان،اصفهان،ایران
2 دانشیاردانشگاه اصفهان،اصفهان،ایران دانشگاه اصفهان
3 استاد ژئومورفولوژی دانشگاه اصفهان،اصفهان،ایران
4 استادیار، دانشکده دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه ریزی ، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران،
5 دکترای دانشگاه اصفهان،اصفهان،ایران
چکیده
تازه های تحقیق
منطقه خور و بیابانک با داشتن شرایط آب و هوایی خشک و گرم، و همچنین ساختارهای زمین‌شناسی و ژئومورفولوژیکی خاص، یک آزمایشگاه طبیعی برای مطالعه و بررسی فرآیندهای بیابانی و کویری است. این منطقه با داشتن مکان‌هایی مانند دریاچه نمک خور، کویر مصر، و کویر خندق، هر ساله توجه بسیاری از محققان و گردشگران را به خود جلب می‌کند. علاوه بر این، روستاهای تاریخی مانند روستای مصر و گرمه با بافت‌های سنتی و معماری خاص خود، جذابیت‌های فرهنگی و تاریخی مهمی را به این منطقه افزوده‌اند. در این بخش، با تکیه بر داده‌ها و نتایج به‌دست‌آمده از مطالعات انجام شده، به بررسی کلی و نتیجه‌گیری از پتانسیل‌های ژئومورفولوژیکی شهرستان خور و بیابانک در توسعه ژئوتوریسم پرداخته خواهد شد.
این پژوهش، لندفرم‌های بادی، جریانی، و دامنه‌ای به عنوان عمده‌ترین لندفرم‌های منطقه شناسایی شده‌اند. بر اساس ارزیابی‌های انجام شده، این شهرستان شامل ارتفاعات، تپه‌های توسعه یافته، تپه‌های منفرد فرسایش یافته، مخروط افکنه‌ها، دشت‌های دامنه‌ای، دشت سر، و نواحی پست با زهکشی ضعیف می‌باشد. که با توجه به موضوع این مطالعه، مناطق پست و شنزارها از اهمیت بیشتری برخوردارند و به بررسی بیشتری نیز نیاز دارند. در ادامه با بررسی لندفرم‌های بیابانی، لندفرم‌های بادی نظیر ارگ، تپه ماسه‌ای، نبکا، و سنگ‌فرش بیابانی، لندفرم‌های فرسایشی مانند بیوت و کانیون، لندفرم‌های جریانی شامل چشمه و رودخانه، و لندفرم‌های دامنه‌ای مانند تراس و مخروط افکنه در این منطقه شناسایی شدند که تنوع این لندفرم‌ها به جذابیت منطقه برای گردشگران افزوده‌اند. بر اساس مطالعاتی که انجام شد، در بخش‌های کم ارتفاع‌تر، تنوع لندفرم‌ها بیشتر بوده و دلتاها و تراس‌های رودخانه‌ای و دریاچه‌ای از دیگر لندفرم‌های موجود در این منطقه شکل گرفته‌اند. نمک‌زارها، پهنه‌های رسی و نمکی، تپه‌های شاهد، سنگ آب، دق، و پلیگون‌های نمکی نیز در این شهرستان مشاهده می‌شوند. فرایندهای فرسایش بادی و انباشت رسوب نیز در شکل‌گیری لندفرم‌های مختلف نقش دارند. پس از طبقه‌بندی و شناسایی لندفرم‌ها، نواحی متنوع توریستی این شهرستان شناسایی شد و ارزش‌های ژئومورفولوژیکی منطقه بر اساس معیارهای پریرا، پرالانگ و رینارد ارزیابی شده‌اند تا ارزش‌های علمی، حفاظتی و مدیریتی آنها مشخص شود.
روش رینارد
براساس داده‌های حاصل از روش رینارد، ابعاد ژئوتوریسمی مناطق مختلف مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. این داده‌ها شامل ارزیابی معیار علمی، ارزش اکتسابی و معیار ترکیبی برای هر منطقه هستند. در مقایسه کلی، دریاچه نمک خور با نمرات بالای علمی (8/0)، ارزش اکتسابی (7/0) و ترکیب معیارها (67/0) بالاترین ارزش ژئوتوریسمی را دارد. پس از آن کویر مصر با نمرات علمی (78/0)، ارزش اکتسابی (66/0) و ترکیب معیارها (66/0) و کویر خندق با نمرات علمی (65/0)، ارزش اکتسابی (68/0) و ترکیب معیارها (66/0) قرار می‌گیرند. روستای مصر و روستای گرمه نیز با نمرات علمی بالا و ترکیب معیارها در سطح بالایی قرار دارند. کمترین میانگین متعلق به روستای آبگرم با نمرات علمی (55/0)، ارزش اکتسابی (5/0) و ترکیب معیارها (45/0) است. این نتایج نشان می‌دهد که مناطقی با ارزش‌های علمی و ارزش اکتسابی بالاتر، معمولاً ارزش ژئوتوریسمی بیشتری دارند و می‌توانند جذب بیشتری از گردشگران را به همراه داشته باشند. تقویت زیرساخت‌ها و توسعه بخش‌های مختلف می‌تواند به بهبود وضعیت گردشگری این مناطق کمک کند.
روش پرالانگ
در مقایسه و تفسیر ابعاد ژئوتوریسمی مناطق مختلف، در این بخش از مطالعه، به تحلیل ارزش‌های ژئومورفولوژی، زیبایی، علمی، تاریخی فرهنگی، اجتماعی-اقتصادی و میزان بهره‌وری پرداخته شده است. سپس با مقایسه‌ی این ارزش‌ها، برتری‌های هر منطقه مشخص می‌شود. با توجه به مقایسه این مناطق، روستای ایراج با میانگین 61/0 بالاترین ارزش ژئوتوریستی را دارد و پس از آن دریاچه نمک خور با 60/0 و روستای مصر و گرمه با 51/0 قرار می‌گیرند. کمترین میانگین متعلق به کویر مصر با 37/0 است. این نتایج نشان می‌دهد که مناطقی با ارزش‌های تاریخی فرهنگی و اجتماعی-اقتصادی بالاتر، معمولاً ارزش ژئوتوریستی بیشتری دارند.
روش پریرا
در این بخش از تحقیق، برای تحلیل جامع‌تر و مقایسه جزئیات هر منطقه، تمام پارامترها (عیار علمی، عیار مکمل، عیار استفاده و ارزش محافظت) به‌طور دقیق برای هر ژئومورفوسایت مقایسه و تحلیل شد:
عیار علمی نشان‌دهنده ارزش تحقیقاتی و علمی هر ژئومورفوسایت است. در این پارامتر، دریاچه نمک خور با امتیاز 91/4 بالاترین رتبه را دارد که نشان‌دهنده اهمیت بالای علمی این منطقه است. پس از آن، کویر جندق با امتیاز 5/4 و روستای مصر با امتیاز 58/3 قرار دارند. این دو منطقه نیز به دلیل ویژگی‌های علمی برجسته، دارای اهمیت ویژه‌ای هستند. در مقابل، شهر فرخی با امتیاز 1 کمترین عیار علمی را دارد که نشان‌دهنده پایین بودن پتانسیل تحقیقاتی این منطقه است. عیار مکمل شامل ارزش‌های فرهنگی، تاریخی و اکولوژیکی هر ژئومورفوسایت است. روستای مصر با امتیاز 4 در صدر قرار دارد، که بیانگر غنای فرهنگی و تاریخی این منطقه است. دریاچه نمک خور با امتیاز 75/3 و آبگرم با امتیاز 87/2 در رتبه‌های بعدی قرار دارند. این مناطق به دلیل ارزش‌های فرهنگی و اکولوژیکی بالای خود، می‌توانند جذابیت زیادی برای گردشگران داشته باشند. کمترین عیار مکمل به شهر فرخی با امتیاز 75/0 تعلق دارد، که نشان‌دهنده ضعف در این جنبه‌ها است. عیار استفاده نشان‌دهنده قابلیت دسترسی، استفاده کنونی و میزان بهره‌وری از هر ژئومورفوسایت است. در این پارامتر، کویر مصر با امتیاز 17/ 6 بالاترین رتبه را دارد که نشان‌دهنده شرایط مناسب برای استفاده و بهره‌وری است. دریاچه نمک خور با امتیاز 63/5 و کویر جندق با امتیاز 42/4 در رتبه‌های بعدی قرار دارند. این مناطق به دلیل زیرساخت‌های مناسب و قابلیت دسترسی بالا، می‌توانند به راحتی مورد استفاده قرار گیرند. در مقابل، منطقه شکار ممنوع کلاته با امتیاز 55/1 کمترین عیار استفاده را دارد که نشان‌دهنده نیاز به بهبود زیرساخت‌ها و دسترسی در این منطقه است. ارزش محافظت نشان‌دهنده میزان حفاظت و آسیب‌پذیری هر ژئومورفوسایت است. در این پارامتر، دریاچه نمک خور با امتیاز 3 بالاترین ارزش محافظت را دارد که نشان‌دهنده نیاز به حفاظت ویژه از این منطقه است. کویر مصر با امتیاز 2 و کویر جندق با امتیاز 5/1 در رتبه‌های بعدی قرار دارند. این مناطق به دلیل ویژگی‌های خاص طبیعی خود نیازمند حفاظت بیشتری هستند. کمترین ارزش محافظت به منطقه شکار ممنوع کلاته با امتیاز 5/0 تعلق دارد که نشان‌دهنده آسیب‌پذیری بالای این منطقه است.
مقایسه مدل‌ها
این نواحی به دلیل تنوع زیستی و ویژگی‌های ژئومورفولوژیکی برجسته، پتانسیل بالایی برای جذب گردشگران و محققان دارند. توسعه زیرساخت‌های گردشگری، حفاظت از محیط زیست و بهبود امکانات علمی می‌تواند به بهره‌وری بهتر از این مناطق کمک کند و نقش مهمی در توسعه پایدار شهرستان خور و بیابانک ایفا نماید. برای بررسی تنگناها و قابلیت‌های موجود در شهرستان خور و بیابانک جهت توسعه صنعت ژئوتوریسم، استفاده از ترکیبی از این روش‌ها می‌تواند کارآمدتر باشد. روش پریرا به دلیل تحلیل جامع‌تر و مقایسه دقیق‌تر می‌تواند در شناسایی نقاط قوت و ضعف هر ژئوسایت مفید باشد. همچنین، روش‌های پرالانگ و رینارد به دلیل سادگی و تمرکز بر معیارهای علمی و ارزش اکتسابی می‌توانند به شناسایی نیازهای توسعه زیرساخت‌ها و بهبود وضعیت گردشگری کمک کنند. تلفیق این روش‌ها می‌تواند به یک ارزیابی جامع و دقیق‌تر از پتانسیل‌های ژئوسایت‌های شهرستان خور و بیابانک منجر شود و به توسعه پایدار صنعت ژئوتوریسم در این منطقه کمک کند. رییسی و همکاران (2022) نیز در یک مطالعه بر روی دشت لوت با استفاده از روش‌های رینارد، پرالانگ و پریرا، به این نتیجه دست یافته‌اند که هر سه مدل از روش‌های کمی و کیفی مشابهی استفاده می‌کنند. بر اساس این روش‌ها، استنباط می‌شود که معیارهای انتخاب ژئومرفوسایت‌ها در نتایج ارزیابی تفاوت چندانی ندارند اما دیدگاه‌های متفاوتی را ارائه می‌دهند. با این حال، مهم‌ترین مزیت این سه روش این است که علی‌رغم شباهت در ارزیابی ارزش توریستی لندفرم‌ها، هر کدام چند متغیر مختلف را در ارزیابی خود مدنظر قرار داده‌اند. بنابراین، برای برنامه‌ریزی و دستیابی به ژئوتوریسم و توسعه در ژئومرفوسایت‌ها، باید تمام متغیرها مدنظر قرار گیرند. در غیر این صورت، رشد یکی از متغیرها ممکن است عواقب منفی در آینده داشته باشد. در نهایت می‌توان گفت که نتایج مطالعه حاضر و مطالعه رییسی و همکاران (2022) نشان داده است که استفاده هر سه روش مذکور به صورت برای یک ناحیه، نتایج بسیار جامع تری را ارائه خواهد داد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Khor and Biabanak County, with its vast expanse of deserts and dunes, is considered one of the unique geographical regions of Iran. This area, characterized by diverse and interesting geomorphological features, has immense potential for geotourism development. Notable features include sandy hills, salt lakes, historical villages, and protected natural areas, each offering distinct attractions for visitors. In this study, geomorphological maps were created utilizing a hierarchical four-level geomorphic method to differentiate various landscape complexities, along with landforms of the region using Google Earth images, field studies, slope maps, and geological maps. For evaluating geotourism values, three methods—Pereira, Peralang, and Reynard—were employed. The results indicate that Khor Salt Lake, due to its high scores in most geotourism values, is one of the best locations for geotourism development. This area, with its scientific, cultural features and suitable infrastructure, has high potential to attract tourists. Furthermore, the Mesr Desert, with high scores in various parameters, especially in complementary and utilization metrics, can also be considered an important tourism destination. Other regions, with improved infrastructure and increased attention, could also transform into significant tourist destinations. The evaluation methods of Pereira, Peralang, and Reynard indicate that areas with higher scientific, cultural, and socio-economic values typically possess greater geotourism value. Planning and investing in these areas can lead to increased tourist attraction and improvements in the economic and social status of the region. In conclusion, a comprehensive review and comparison of different parameters suggest that Khor Salt Lake and the Mesr Desert have high potential for tourism and geotourism development.
کلیدواژه‌ها [English]
شهرستان خور و بیابانک با گستره وسیعی از بیابان‌ها و کویرها، یکی از مناطق منحصر به فرد جغرافیایی ایران به شمار می‌آید که بین ۵۴درجه و ۱۱دقیقه، ۵۵ درجه و ۳۲دقیقه طول شمالی و ۳۳دقیقه و ۴دقیقه، ۳۴درجه و ۱۴دقیقه شرقی قرار دارد. این منطقه با ویژگی‌های ژئومورفولوژیکی متنوع و جالب توجه، پتانسیل‌های فراوانی برای توسعه ژئوتوریسم دارد. از جمله این ویژگی‌ها می‌توان به تپه‌های شنی، دریاچه‌های نمکی، روستاهای تاریخی و منطقه حفاظت‌شده شکار ممنوع اشاره کرد که هر کدام به نوبه خود جذابیت‌های خاصی برای گردشگران دارند. در این مطالعه، نقشه ژئومورفولوژی (با استفاده از روش سلسله مراتبی ژئومورفیک چهارسطحی برای تفکیک پیچیدگی‌های مختلف مناظر) و لندفرم‌های منطقه با استفاده از تصاویر گوگل ارث، مطالعات میدانی، نقشه‌های شیب و زمین‌شناسی تهیه شده‌اند. در این پژوهش، برای ارزیابی ارزش‌های ژئوتوریسمی نیز از سه روش پریرا، پرالانگ و رینارد استفاده شده است. نتایج نشان می‌دهد که دریاچه نمک خور به دلیل داشتن امتیازات بالا در اکثر ارزش‌های ژئوتوریسمی، یکی از بهترین مکان‌ها برای توسعه ژئوتوریسم است. این منطقه با داشتن ویژگی‌های علمی، فرهنگی و زیرساخت‌های مناسب، پتانسیل بالایی برای جذب گردشگران دارد. کویر مصر نیز با داشتن امتیازات بالا در پارامترهای مختلف، به ویژه عیار مکمل و عیار استفاده، می‌تواند به عنوان یک مقصد مهم گردشگری در نظر گرفته شود. سایر مناطق نیز با بهبود زیرساخت‌ها و توجه بیشتر می‌توانند به مقاصد گردشگری مهم تبدیل شوند. روش‌های ارزیابی پریرا، پرالانگ و رینارد نشان می‌دهند که مناطقی با ارزش‌های علمی، تاریخی فرهنگی و اجتماعی-اقتصادی بالاتر، معمولاً ارزش ژئوتوریستی بیشتری دارند. برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری در این مناطق می‌تواند منجر به افزایش جذب گردشگران و بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی منطقه شود. در نتیجه، بررسی و مقایسه جامع پارامترهای مختلف نشان می‌دهد که دریاچه نمک خور و کویر مصر از پتانسیل بالایی برای توسعه گردشگری و ژئوتوریسم برخوردار هستند.
)