نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکترای دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 استاد دانشگاه اصفهان،اصفهان،ایران
3 استاد دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
تازه های تحقیق
در مباحث قبل به بررسی تأثیر عوامل محیطی بر تغییر کاربری اراضی کشاورزی شهرستان فریدونشهر طی یک دوره 20 ساله پرداختیم. در بخش اول نقشههای تغییر کاربری اراضی کشاورزی به تفکیک دورههای مورد نظر ترسیم و نتایج میزان تغییرات ارائه گردید و در بخش دوم مهمترین علل و محرکهای این تغییرات یک بار از دیدگاه کارشناسان و یک بار از دیدگاه کشاورزان مطرح شد. با توجه به تغییرات صورت گرفته طی دوره 20 ساله (2000 تا 2020)، کاربری اراضی زراعی و باغی افزایش نسبتاً زیادی داشته که نشان دهنده اهمیت کشاورزی و باغداری در این شهرستان است. در مقابل اراضی مرتعی و جنگلی کاهش یافته است. آنچه که در اغلب این تغییرات مسلم است، تغییر از یک نوع کاربری به یک نوع کاربری دیگر است، برای مثال افزایش مساحت 361 هکتاری اراضی مسکونی از سال 2000 تا 2020، با توجه به تصاویر ماهوارهای و بازدیدهای میدانی؛ قطعا با تبدیل اراضی زراعی به اراضی مسکونی همراه بوده است و آنچه در این نقشهها بسیار واضح است، کاهش مراتع و جنگل و تبدیل شدن آنها به زمینهای زراعی و باغی و اراضی بایر مانند جاده و افزایش 4/0 درصدی اراضی مسکونی نسبت به سال 2000 منتج از تخریب اراضی زراعی است. این تغییرات در نهایت منجر به ایجاد تغییرات مخربی بر سیستمهای مورفولوژیک منطقه مانند؛ افزایش میزان فرسایش کاهش تغذیه آبهای زیرزمینی، بروز سیلابهای مخرب در حوضه آبخیز خواهد شد.
بررسی و تحلیل تغییراتی که مدنظر این پژوهش است و بهعنوان هدف اصلی این مقاله دنبال میشود؛ تغییرات مربوط به کاربری اراضی کشاورزی شامل اراضی زراعی و باغی است. بر اساس نقشههای کاربری اراضی استخراج شده در صفحات قبل بیشترین مساحت اراضی کشاورزی در بخش شمال شرقی و شمال غربی این شهرستان قرار دارد. اغلب اراضی زراعی بخش شمال شرقی شهرستان را اراضی آبی تشکیل میدهد، در مقابل اغلب اراضی زراعی بخش شمال غربی از اراضی دیم تشکیل شده است. به همین ترتیب بیشترین توسعه اراضی کشاورزی هم مربوط به دو بخش شمال شرقی و شمال غربی شهرستان میشود که با از بین رفتن مراتع درجه متوسط و خوب همراه بوده است. بخش زیادی از اراضی کشاورزی نواحی جنوبی و تقریباً مرکزی شهرستان شامل اراضی باغی میشود که در دامنه رشته کوههای زاگرس و درههای آن توسعه یافتهاند و مابقی اراضی زراعی غالباً بهصورت دیم کشت میشود. بهطورکلی در طی 20 سال اخیر اراضی کشاورزی شهرستان قریب 4000 هکتار (2 درصد) افزایش پیدا کرده است.
نتایج حاصل از نظرات کارشناسان و بهرهبردارن در بررسی مهمترین عوامل مؤثر در ایجاد تغییر کاربری اراضی کشاورزی نشان میدهد که؛ یافتههای مقایسات زوجی عوامل محیطی از دیدگاه کارشناسان گویای آن است که مهاجرفرست بودن روستا یا شهر، کاهش بارش (برف و باران) برخی سالهای اخیر، استفاده از روشهای نوین آبیاری، بازار نامطمئن و امنیت فروش محصولات کشاورزی، آشنا نبودن کشاورزان با قوانین حفاظت از اراضی، نقش قانون ارث و تقسیم پیدرپی اراضی به عنوان مهمترین عوامل تغییر کاربری در کنار سایر عوامل محیطی هستند. در مقایسه زوجی پارامترهای اصلی، عامل فناوری، عامل اقتصادی و عامل اقلیمی - بیوفیزیکی بیشترین امتیاز را کسب کردهاند و به عنوان عوامل مهم و تأثیرگذار در فرآیند تغییر کاربری اراضی شناخته شدند (جدول 10). نتایج تحلیلعاملی از دیدگاه بهرهبرداران نشان داد که؛ مهمترین پارامترهای مؤثر در تغییر کاربری زمین با توجه به بار عاملی در چهار عامل دستهبندی شدند. در این راستا پارامترهای اقلیمی و بیوفیزیکی تحت عنوان خشکسالی، تخریب خاک و آینده کشاورزی پایدار به عنوان عامل اول، پارامترهای اقتصادی-اجتماعی تحت عنوان نگرش و تصمیمگیری کشاورزان و نوسانات قیمت به عنوان عامل دوم، پارامترهای فناوری با عنوان بهرهگیری از فناوری‌های نوین در مدیریت منابع آب و خاک به عنوان عامل سوم و نهایتاً مدیریت محلی- تغییرات جمعیت و گردشگران در جایگاه چهارم بهعنوان مهمترین عوامل در تغییر کاربری اراضی کشاورزی شهرستان فریدونشهر شناخته شدند (جدول 13). بهطور کلی نتایج مقایسه نظرات دو گروه کارشناسان و بهرهبرداران در بررسی عوامل محیطی مؤثر در تغییر کاربری اراضی کشاورزی شهرستان فریدونشهر نشان داد که هر دو گروه؛ عوامل اقلیمی- بیوفیزیکی، اقتصادی و فناوری را به عنوان مؤثرترین عوامل شناسایی کردند.
نتایج پژوهش حاضر در مقایسه با نتایج سایر پژوهشها نشان میدهد که مطالعه حاضر همخوانی نزدیکی با برخی از مطالعات تغییر کاربری زمین دارد. با عنایت به اینکه مطالعه حاضر به بررسی تغییر کاربری زمین کشاورزی و عوامل تغییر پرداخته است و نتایج حاکی از آن است که مساحت اراضی کشاورزی در طی 20 سال با وجود محدودیتهای اقلیمی و اقتصادی و برخی عوامل دیگر در کنار گسترش تکنولوژی افزایش پیدا کرده است؛ با نتایج کار تحقیقاتی میتیکو باداسا و همکاران[1] (2025)، که اراضی کشاورزی در حوزه آبخیز آپر آنجر اتیوپی بین سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۰ به میزان قابل توجهی (4/707 کیلومتر مربع) افزایش یافته، درحالی که جنگلها و مراتع به شدت کاهش یافتهاند، ارتباط دارد. با نتایج مطالعه آگوماگو[2]، مارچانت[3] و استرینگر[4] (2025) که تغییرات کاربری اراضی در منطقه دلتای نیجر نیجریه را بین سالهای ۱۹۸۶ تا ۲۰۲۴ تحلیل کردهاند؛ مناطق شهری (ساخته‌شده) و کشاورزی به ترتیب ۵۶۱ و ۷۹ درصد افزایش یافتهاند. این تغییرات به قیمت از بین رفتن منابع طبیعی تمام شده، به طوری که جنگل‌های بارانی ۵۴ درصد و جنگل‌های حرا ۴۲ درصد کاهش یافتهاند. نتایج مطالعه تغییرات کاربری زمین لیو و همکاران[5] (2025) نشان داد که طی سالهای 2000 تا 2020 کاربری اراضی کشاورزی بیشترین سهم را در تغییر الگوی کاربری زمین داشتهاند که با مطالعه حاضر ارتباط و همخوانی دارد. نتایج مطالعات داخلی عبادی و همکاران (1403) در آشکارسازی تغییرات کاربری اراضی حوضه فیروز آباد خلخال در دوره زمانی 2000 تا 2021 نشان داد که بیشترین میزان تغییرات اتفاق افتاده مربوط به کاربری مرتع خوب به مرتع ضعیف با مقدار ۷۲/۵۱ کیلومتر مربع و بعد آن جنگل به مرتع خوب با مقدار ۱۱/۳۰ کیلومتر مربع است. دلایل این تغییرات افزایش جمعیت، چرای بی رویه دام، استفاده نادرست و غیرقاونی از اراضی مختلف میباشد. همچنین نتایج کار پژوهشی رجبی، کرمی و رنجبری (1403) با بررسی تغییرات کاربری اراضی طی سالهای 2001 تا 2021 نشان داد که در سال ۲۰۰۱ بیشترین مساحت کاربری به اراضی مرتعی اختصاص داشت، درحالی که در سال ۲۰۲۱ اراضی دیم بیشترین مساحت را در حوضه قرنقوچای داشته است. در واقع طی سال های مورد مطالعه، با افزایش اراضی کشاورزی دیم از ۳۸ درصد به ۱/۵۳ درصد، اراضی مرتعی از ۱۷/۶۰ درصد به ۳/۴۲ درصد کاهش یافته است که با مطالعه حاضر ارتباط و همخوانی نزدیکی دارد.
از نظر بررسی عوامل و محرکهای تغییر کاربری، اکثر تحقیقات صورت گرفته به نقش عوامل مکانی، اقلیمی، فناوری، نهادی، جمعیتی و اقتصادی به عنوان محرکهای تغییر کاربری زمین اشاره کردهاند. گرچه تأثیر نوع محرک به منطقه مورد مطالعه ، زمان و نوع کاربری مورد نظر بستگی دارد. در این راستا نتایج کار ورکافراهو و همکاران (2024) نشان داد که عوامل اجتماعی- اقتصادی مانند تحصیلات، اندازه خانوار، فاصله از بازار، قیمت‌های بازار و همچنین عوامل طبیعی مانند بارندگیهای نامنظم بر وابستگی مردم به منابع جنگلی تأثیر گذاشته و این امر منجر به استفاده گسترده از منابع طبیعی به عنوان یک استراتژی مقابله‌ای شده است. نتایج مطالعه رد[6] و وایت[7] (2025)، در کلان‌شهر دالاس-فورت ورث (۲۰۲۰-۲۰۰۰) نشان داد که تغییرات کاربری زمین عمدتاً تحت تأثیر عوامل اجتماعی-اقتصادی مانند رشد جمعیت، مسکن، حمل‌ونقل و وضعیت اقتصادی است. با این حال، عوامل اقلیمی مانند تغییرات دما و بارش نیز در این فرآیند نقش داشتهاند. در مطالعه دیریبا[8] و همکاران (2024)، مساحت جنگل در جنوب غربی اتیوپی بهطور چشمگیری از 2/40110 هکتار در سال 1994 به 0/28763 هکتار در سال 2021 کاهش یافته است. دادههای نظرسنجی، نشان داد که این تغییرات ناشی از تعامل عوامل مختلفی از جمله محرکهای اجتماعی-اقتصادی، محیطی، سیاستی و نهادی و فناوری هستند. رشد بالای جمعیت، گسترش زمینهای کشاورزی و سکونت‌گاه‌ها، چرای بی‌رویه دام، و قطع درختان برای سوخت چوب به عنوان محرکهای اصلی این تغییرات شناسایی شدند. نتایج کار تحقیقاتی خمیری[9] و همکاران (2022) در بررسی روابط علت و معلولی بین محرکهای تغییر کاربری زمین و اثرات آن بر جامعه و چشم‌انداز را بین سالهای 1976 و 2016 نشان داد که طی 40 سال، زمینهای زیر کشت افزایش و سطح تالاب‌ها به شدت کاهش یافته است. محرکهای اصلی این تغییرات شامل توسعه اقتصادی، شیوه‌های کشت و تکنیکهای آبیاری کشاورزی بودند.
در نتیجهگیری کلی میتوان بیان نمود که مطالعه حاضر یک نمای کلی از تغییر کاربری اراضی با تمرکز بر کاربری کشاورزی و محرکهای اساسی آن در شهرستان فریدونشهر طی یک دوره 20 ساله ارائه میدهد. این تحقیق با بهرهگیری از تکنیکهای دورسنجی (RS) و سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) تغییرات کاربری اراضی را در قالب نقشههای موضوعی ترسیم و تحلیل کرده و با استفاده از مدل AHPو تحلیلعاملی اکتشافی مهمترین عوامل مؤثر و دخیل در تغییرات صورت گرفته را بررسی و ارزیابی کرده است. با توجه به نتایج یافتههای تحقیق، کاربری اراضی کشاورزی در این شهرستان در طی 20 سال گذشته به میزان قابل توجهی تغییر کرده است. مهمترین دلایل این تغییرات را میتوان افزایش فعالیتهای اقتصادی (به ویژه کشاورزی) دانست. چراکه افزایش سطح اراضی باغی و زراعی، اراضی دیم و تبدیل مراتع به اراضی زراعی، چرای به رویه دامهای محلی و تبدیل آن به مراتع فقیر، نتایج تلاش جمعیت برای تأمین معیشت و مایحتاج غذایی است. بنابراین این کشاورزان و روستانشینان هستند که برای تثبیت و تملک اراضی اقدام به کشت و زرع، باغداری و کشاورزی در اراضی حاشیه روستاها، شهرها و مراتع نموده تا بتوانند ادعای مالکیت خود را به اثبات برسانند، متأسفانه بیشتر مراتع تخریب شده از این دست هستند. از دیگر عوامل تأثیرگذار بر تغییرات صورتگرفته میتوان به کاربرد گسترده تکنولوژی از جمله آبیاری تحت فشار، استفاده از ادوات پیشرفته، بذرهای اصلاحشده در بخشهای مختلف زراعت و باغ اشاره کرد. یکی دیگر از عوامل مهمی که در تغییر کاربری اراضی شهرستان تأثیر بسزایی داشته است؛ عوامل اقلیمی است. این تغییرات در پاسخ به نوسانات بارندگی و کاهش میزان قابل توجه آن بهویژه در سالهای اخیر است. دادههای هواشناسی و نظرات پاسخگویان بر ادعای این مطلب صحه میگذارند. به طور کلی سه عامل مهم فناوری، عامل اقلیمی و عامل اقتصادی بر نوع تصمیم کشاورزان در تبدیل زمین و نوع بهرهبرداری از زمین تأثیر زیادی داشته است. با مقایسه و بررسی یافتهها، میتوان جمعبندی نمود که وضعیت ساختار سیمای سرزمین منطقه مورد مطالعه در شرایط فعلی به دلیل تخریب و تبدیلات فزاینده همچنان روند تخریبی دارد. کاهش وسعت جنگلها و مراتع منطقه و روند افزایشی کاربری مسکونی و زراعت دیم و آبی و اراضی باغی در کنار تجاوز به اراضی با شیب بالا بیانگر جایگزینی و تبدیل پوشش طبیعی منطقه با کاربری انسانساخت است. با توجه به وضعیت توپوگرافی و مرتفع بودن شهرستان و محدودیت خاک از نظر عمق مناسب برای کشاورزی؛ تجاوز به اراضی، از لحاظ پارامترهای خاک، ارتفاع و شیب، اضافه بر اینکه برای کشت مناسب نیستند، تبعات و آسیبهای جبرانناپذیر زیستمحیطی برای محیط این منطقه به بار خواهد آورد. امید است نتایج این تحقیق بتواند زمینههای سیاستگذاریهای مدیریتی مناسب برای پایداری منطقه را برای برنامهریزان و مدیران منطقه ای فراهم نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Fereydounshahr, with an average altitude of more than 2,530 meters above sea level, is considered one of the highest counties in Esfahan Province. Agriculture is one of the most important economic sectors in this Region, and a portion of the county's land is dedicated to this activity. Land use change is one of the important issues in this region in the field of natural resource management, and it has increased rapidly in recent years. The present study aimed to investigate the impact of environmental factors on agricultural land use change in Fereydounshahr County from 2000 to 2020. This research, using remote sensing (RS) and geographic information system (GIS) techniques, has mapped and analyzed land use changes, especially in agriculture, in the form of thematic maps, and has examined and evaluated the most important environmental factors affecting the changes according to the perspective of the farming community using factor analysis and the perspective of relevant experts using paired comparisons using the eigenvector method. The results showed that there is generally a systematic change trend in most land use classes. Agricultural land use in this county has changed significantly over the past 20 years. So that the area of arable and garden lands has increased from 16,367.2 hectares in 2000 to 20,259.3 hectares in 2020 and this upward trend is currently continuing. The area of agricultural land is expanding on lands with slopes above 20%. The important reasons for these changes are economic issues, climatic fluctuations, and technological development. Considering the topography of the city, encroachment on lands that are not suitable for cultivation in terms of soil parameters, height, and slope will cause irreparable environmental consequences and damage to the environment of this region. The results of this research will provide more efficient decision-making towards natural resource sustainability for regional planners
کلیدواژه‌ها [English]
شهرستان فریدونشهر با ارتفاع متوسط بیش از 2530 متر از سطح دریا یکی از مرتفع‌ترین شهرستان‌های استان اصفهان محسوب میشود. کشاورزی یکی از مهمترین بخشهای فعال اقتصادی در شهرستان فریدونشهر است و بخش عمدهای از اراضی شهرستان به این فعالیت اختصاص دارد. تغییر کاربری اراضی یکی از مسائل مهم این شهرستان در حوزه مدیریت منابع طبیعی است و در طی سالهای اخیر به سرعت آن افزوده شده است. مطالعه حاضر با هدف بررسی تأثیر عوامل محیطی بر تغییر کاربری اراضی کشاورزی شهرستان فریدونشهر طی دوره 2000 تا 2020 انجام شده است. این تحقیق با بهرهگیری از تکنیکهای دورسنجی (RS) و سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، تغییرات کاربری اراضی بهویژه بر کشاورزی را در قالب نقشههای موضوعی ترسیم و تحلیل کرده و مهمترین عوامل محیطی مؤثر در تغییرات صورت گرفته را مطابق دیدگاه جامعه کشاورزان به روش تحلیلعاملی و دیدگاه کارشناسان ذیربط در قالب مقایسات زوجی به روش بردار ویژه بررسی و ارزیابی کرده است. نتایج نشان داد که به طور کلی یک روند تغییر منظم در اکثر طبقات کاربری وجود دارد. کاربری اراضی کشاورزی در این شهرستان در طی 20 سال گذشته به میزان قابل توجهی تغییر کرده است. به طوریکه مساحت اراضی زراعی و باغی در سال 2000 با 2/16367 هکتار به 3/20259 هکتار در سال 2020رسیده است و درحال حاضر این روند صعودی ادامه دارد. با در نظر گرفتن وضعیت توپوگرافی منطقه؛ سطح اراضی کشاورزی در زمینهای با شیب بالای 20 درصد درحال گسترش است. مهمترین دلایل این تغییرات مسائل اقتصادی، نوسانات اقلیمی و گسترش فناوری هستند. با توجه به وضعیت توپوگرافی شهرستان؛ تجاوز به اراضی که از لحاظ پارامترهای خاک، ارتفاع و شیب برای کشت مناسب نیستند تبعات و آسیبهای جبرانناپذیر زیستمحیطی برای محیط این منطقه به بار خواهد آورد. نتایج این تحقیق تصمیمسازی کارآمدتر را در راستای پایداری منابع طبیعی برای برنامهریزان و مدیران منطقهای فراهم مینماید.
)