نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی
نویسندگان
1 استاد گروه مدیریت بازرگانی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
2 دانشجوی دکتری رشته مدیریت بازرگانی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
چکیده
تازه های تحقیق
گردشگری کشاورزی، شکلی از گردشگری پایدار است که به عنوان ترکیبی منحصربهفرد از کشاورزی و گردشگری ظهور کرده است. این بخش، تجربهای کشاورزی را به بازدیدکنندگان ارائه میدهد و مناطق روستایی را به مقاصد گردشگری تبدیل میکند. زیباییهای طبیعی، شیوههای سنتی کشاورزی و فرهنگ بومی، عناصر کلیدی گردشگری کشاورزی به شمار میروند. اقتصاد شهر هشجین عمدتاً بر پایه کشاورزی استوار است. پژوهش حاضر در راستای ارائه مدلی جهت توسعهی گردشگری کشاورزی شهر هشجین است که با جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی در تلاش جهت پیریزی بسترهای شکلگیری توسعهی اگریتوریسم در این محور و بهرهمندی ساکنان محلی از سودمندیهای گردشگری کشاورزی میباشد. مدل توسعه گردشگری کشاورزی در هشجین بر مجموعهای از عوامل درهمتنیده استوار است که در ادامه به تفصیل بسط داده میشوند: عوامل علی و ریشههای انگیزشی یافتههای پژوهش سه عامل اصلی را به عنوان ریشههای انگیزشی توسعه شناسایی کرده است. فرهنگ غنی و قوی محلی، که ریشه در مهماننوازی و همبستگی اجتماعی مردم منطقه دارد، سنگبنای اصلی این مدل است. این عامل از طریق مشارکت فعال جوامع محلی در فرآیندهای برنامهریزی و تصمیمگیری تقویت میشود. این نتیجهگیری با پژوهشهای امینی فسخودی و همکاران (1404) و بهمنی و همکاران (۱۴۰۰) همخوانی دارد که توانمندسازی جامعه محلی را نه تنها یک هدف، بلکه یک عامل حیاتی برای موفقیت پایدار میدانند. علاوه بر این، تغییر در نیازهای بخش کشاورزی نیز یک عامل علی مهم محسوب میشود. با توجه به چالشهایی مانند محدودیت منابع آبی، نیاز به تنوعبخشی به منابع درآمدی از طریق فعالیتهای جانبی کشاورزی حیاتی به نظر میرسد. این رویکرد به کشاورزان کمک میکند تا با حفظ مشاغل سنتی، از طریق فروش مستقیم محصولات و ارائه تجربیات منحصربهفرد، درآمد خود را افزایش دهند. این یافته با مطالعات لازار و همکاران(2018)، که بر حفظ کسبوکارهای خانوادگی و میراث کشاورزی تمرکز دارند، همراستا است.
بسترهای حاکم و پتانسیلهای زمینهای توسعه گردشگری کشاورزی در هشجین بر بستر عوامل زیربنایی قویای استوار است. قابلیتهای منطقهای برای سرمایهگذاری، به ویژه با توجه به طبیعت بکر و دستنخورده، سرمایهگذاران را به سمت این منطقه جذب میکند. با این حال، نیاز به توسعه زیرساختها و امکانات اولیه، از جمله راههای دسترسی مناسب، اقامتگاههای بومگردی و سیستمها ی ارتباطی، به عنوان یک ضرورت مطرح است. جاذبههای کشاورزی و روستایی نیز به عنوان یک عامل کلیدی، پتانسیلهای هشجین را تقویت میکنند. وجود مزارع گندم، باغات میوه، و تولید محصولات بومی مانند زعفران و عسل طبیعی، جاذبههای کلیدی برای جذب گردشگر محسوب میشوند. این یافتهها توسط پژوهشهای مودودی و همکاران (1403) و فتوحی و همکاران (1400)، که بر اهمیت زیرساختها و محصولات محلی در توسعه گردشگری کشاورزی تاکید دارند، مورد تایید قرار گرفته است.برای دستیابی به اهداف توسعه، لازم است شرایط مداخلهگر که میتوانند مانع پیشرفت شوند، به درستی مدیریت گردند. عوامل اقتصادی، از جمله سرمایه اولیه مورد نیاز و هزینههای عملیاتی، و همچنین ضعف در زیرساختهای ارتباطی و حملونقل، از جمله این موانع هستند. علاوه بر این، تغییر در نگرش و تقاضای گردشگران به سمت تجربیات شخصی و متفاوت، نیاز به نوآوری مستمر در ارائه خدمات را ایجاب میکند. این نکته به ویژه با یافتههای قاسیموا و همکاران(2025) که بر خلق تجربیات متفاوت تأکید دارد، همخوانی دارد. در نهایت، مدل پیشنهادی بر دو دسته راهبرد کلیدی متمرکز است: راهبردهای سیاستگذاری و مدیریتی، این راهبردها شامل اعطای حمایتهای دولتی، جذب سرمایهگذاریهای خصوصی و توسعه زیرساختهای هوشمندانه است. برای مقابله با بحران آب، تکمیل سد شهید عمران پستی و استفاده بهینه از رودخانه قزلاوزن به عنوان یک راهکار اساسی پیشنهاد میشود؛ راهبردهای بازاریابی و تبلیغات مؤثر: این راهبردها بر برندسازی منطقهای، استفاده از رسانههای دیجیتال برای معرفی جاذبهها و ارائه بستههای گردشگری متنوع تمرکز دارند.
پیامدهای این توسعه شامل رونق اقتصادی، توسعه اجتماعی-فرهنگی و حفاظت زیستمحیطی است که همگی به پایداری طولانیمدت منطقه کمک میکنند. این مدل، با ارائه یک رویکرد جامع، یک الگوی عملی برای توسعه گردشگری کشاورزی در مناطق مشابه ارائه میدهد. با توجه به محدودیتهای آبی و پتانسیلهای خاک حاصلخیز و آب و هوای مساعد، توسعه گردشگری کشاورزی در این منطقه نیازمند رویکردی هوشمندانه و پایدار است. راهبردها باید بر کشاورزی کمآببر و پایدار (مانند کشت گیاهان مقاوم و روشهای نوین آبیاری)، ایجاد جاذبههای منحصربهفرد (تورهای مزارع خاص، باغهای گیاهان بومی، اکوتوریسم فصلی و گردشگری نجومی)، و بهرهگیری از محصولات با کیفیت و صنایع دستی محلی استوار باشند. مدیریت منابع آب و آموزش گردشگران در زمینه مصرف بهینه آب، همچنین با تکمیل پروژه سدسازی شهید عمران پستی، این شهر از مزایای رودخانه قزلاوزن جهت ابادانی این منطقه منتفع گردد؛ توسعه اقامتگاههای بومگردی پایدار با تأکید بر کاهش مصرف آب، و بازاریابی هوشمندانه با تمرکز بر ویژگیهای منحصربهفرد منطقه از دیگر ارکان این توسعه است. در نهایت، همکاری و مشارکت بین کشاورزان، فعالان گردشگری و سازمانهای مرتبط، و حمایتهای دولتی برای تسهیل این فرآیند ضروری به نظر میرسد. هدف نهایی، ایجاد یک صنعت گردشگری کشاورزی پایدار و درآمدزا با حفظ منابع طبیعی و فرهنگی منطقه است.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Objective: Agricultural tourism can be a suitable tool for creating a balance between the needs of tourists and rural communities, and it offers real opportunities for economic and social development while reducing adverse effects on the environment. By creating a link between urban and rural areas, agricultural tourism provides numerous opportunities for the sustainable and balanced development of regions and can play a significant role in improving the quality of life of local communities and preserving natural and cultural resources.
Methods: The present research method is inductive, and the qualitative approach is based on grounded theory. Participants in the research process include specialists, university professors, and experienced employees in the fields of tourism and agriculture. Purposive sampling was also used, and interviews were conducted with 12 individuals to reach theoretical saturation and completeness. Based on the results, the causal conditions for the development of agricultural tourism in Hashtjin city include: people with a strong culture, changes in the situation and needs of the agricultural sector, and the empowerment and participation of local communities.
Results: The contextual conditions are: the region's potential for investment and planning in agricultural tourism, the necessity of developing infrastructure and facilities, the lack of attention to the existing capabilities of the region, and factors related to agricultural and rural attractions. The intervening conditions are: economic factors, infrastructural weaknesses, and changes in tourists' attitudes and demands. Furthermore, the strategies include: factors related to policymaking and management, and effective marketing and advertising. Finally, the consequences related to the research on the agricultural tourism development model for Hashtjin city include: economic development, socio-cultural development, and environmental development.
Conclusions: The findings indicate that the development of a sustainable and income-generating agricultural industry with natural and cultural resources is achievable in this region.
کلیدواژهها [English]
گردشگری کشاورزی میتواند ابزار مناسبی برای ایجاد تعادل بین نیازهای گردشگران و جوامع روستایی باشد و فرصتهای واقعی برای توسعه اقتصادی و اجتماعی ارائه دهد، در عین حال که اثرات نامطلوب بر محیط زیست را کاهش میدهد. گردشگری کشاورزی با ایجاد پیوند بین شهر و روستا، فرصتهای متعددی را برای توسعه پایدار و متوازن مناطق فراهم میآورد و میتواند نقش بسزایی در بهبود کیفیت زندگی جوامع محلی و حفظ منابع طبیعی و فرهنگی ایفا کند.
روش پژوهش حاضر، استقرایی و رویکرد کیفی مبتنی بر نظریه داده بنیاد است. مشارکتکنندگان در فرایند پژوهش شامل متخصصان، اساتید دانشگاه و کارمندان باتجربه در زمینه گردشگری و کشاورزی هستند. همچنین از روش نمونهگیری هدفمند استفاده شده و برای رسیدن به حد اشباع نظری و تکامل، با 12 نفر مصاحبه به عمل آمد.
براساس نتایج، شرایط علُی جهت توسعهی گردشگری کشاورزی شهر هشجین عبارتاند از: مردمانی با فرهنگ قوی، تغییر در وضعیت و نیازهای بخش کشاورزی و توانمندسازی و مشارکت جوامع محلی؛ بستر حاکم عبارت است از: مستعد بودن منطقه جهت سرمایهگذاری و برنامهریزی گردشگری کشاورزی، لزوم توسعه زیرساختها و امکانات، عدم توجه به قابلیتهای موجود منطقه و عوامل مربوط به جاذبههای کشاورزی و روستایی؛ شرایط مداخلهگر: عوامل اقتصادی، ضعف زیرساختی و تغییر در نگرش و تقاضای گردشگران؛ همچنین راهبردها عبارتند از: عوامل مربوط به سیاستگذاری و مدیریت و بازاریابی و تبلیغات مؤثر درنهایت پیامدها مربوط به پژوهش مدل توسعهی گردشگری کشاورزی شهر هشجین شامل: توسعه اقتصادی، توسعه اجتماعی- فرهنگی و توسعه زیستمحیطی است.
یافتهها بیان میکنند که توسعه صنعت گردشگری کشاورزی پایدار و درآمدزا با حفظ منابع طبیعی و فرهنگی در این منطقه قابل تحقق است.