تحلیل مکانی-زمانی سامانه واچرخند عربستان و بازتعریف آن به‌عنوان واچرخند جنوب‌غرب آسیا

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکترای آب و هواشناسی، گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

2 دانشیار اقلیم شناسی گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران

3 دانشجوی دکترای آب و هواشناسی، گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

10.22034/gp.2025.67534.3425

چکیده

از سامانه‌های سینوپتیکی موثر بر رخدادهای جوی و شرایط اقلیمی ایران و منطقه جنوب‌غرب آسیا، پرارتفاع/ واچرخندی است که در گستره شرق آفریقا، شبه‌جزیره عربستان تا دریای عرب فعال است. در متون علمی داخلی این سامانه با عناوینی نظیر «پرفشار عربستان»، «واچرخند عربستان» یا «پرارتفاع عربی» شناخته می‌شود. هدف اصلی این پژوهش، تحلیل رفتار مکانی این مرکز پرارتفاع/واچرخندی در ترازهای مختلف جو (850، 700 و 500 هکتوپاسکال) و تبیین هویت سینوپتیکی آن بر اساس داده‌های ژئوپتانسیل بازکاوی‌شده ERA5 در بازه زمانی 84 ساله (1940 تا 2023) است. نتایج حاصل از تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که در تراز 850 هکتوپاسکال، این سامانه در فصل گرم سال بیشتر بر فراز خشکی‌های شبه‌جزیره عربستان و جنوب‌غرب آسیا مستقر می‌شود. با آغاز فصل سرد، موقعیت سامانه واچرخند عربستان به‌تدریج به سمت عرض‌های جنوبی‌تر جابجا می‌شود به‌طوری‌که در اوج زمستان عمدتاً بر فراز دریای عرب و تا حدودی بر نواحی جنوب‌شرقی شبه‌جزیره عربستان متمرکز می‌گردد. با گذار مجدد به فصل گرم، سامانه واچرخند عربستان بار دیگر به سمت خشکی و نواحی مرکزی و شمالی شبه‌جزیره عربستان جابجا می‌شود. این الگوی مکانی در ترازهای 700 و 500 هکتوپاسکال نیز قابل مشاهده می‌باشد با این تفاوت که دامنه تغییرپذیری مکانی آن به‌ویژه در تراز 500 هکتوپاسکال به‌مراتب بیشتر(گسترده تر) از تراز 850 هکتوپاسکال است. علاوه بر آن، در تراز 500 هکتوپاسکال واریانس مکانی قابل توجهی در موقعیت این سامانه در دوره سرد مشاهده می‌شود، به‌گونه‌ای که پهنه‌ای از سواحل شرقی دریای عرب تا دریای سرخ را دربر می‌گیرد. با توجه به ویژگی‌های مکانی-زمانی و نقش موثر این واچرخند در الگوهای گردش جو و تأثیر آن بر اقلیم جنوب‌غرب آسیا و ایران پیشنهاد می‌شود با عنوان «واچرخند جنوب‌غرب آسیا» نام‌گذاری شود. این نام‌گذاری ضمن بازتاب دقیق‌تر گستره عملکرد و ماهیت سینوپتیکی این سامانه، در جهت بهبود شفافیت مفهومی و کارکردی آن در مطالعات اقلیمی آینده سودمند خواهد بود.

تازه های تحقیق

بررسی‌های انجام شده طی چند دهه اخیر پیرامون غربی‌ترین هسته پرفشار جنب‌حاره‌ای مستقر بر اقیانوس اطلس تا غرب اقیانوس هند که در پژوهش‌های داخلی بیشتر با نام واچرخند عربستان شناخته می‌شود، بیانگر نقش برجسته این سامانه در کنترل الگوهای دما، بارش و تغییرات فصلی عناصر اقلیمی و به طور کلی در شکل‌گیری شرایط اقلیمی ایران به‌ویژه در نیمه جنوبی و غربی کشور است. این سامانه بسته به شرایط مکانی و زمانی می‌تواند نقش دوگانه‌ای به عنوان عامل بازدارنده یا تسهیل‌کننده در انتقال رطوبت و شکل‌گیری بارش ایران ایفا کند (لشکری و محمدی، 2021). در همین راستا پژوهش‌های مختلف از جمله فرج‌زاده و همکاران (1388)، کریمی و همکاران (1390)، مفیدی و زرین (1391)، لشکری و همکاران (1395)‌، محمدی (1396)، کریمی و همکاران (1401)، فهیمی و همکاران (1403) بر اهمیت این سامانه در تبیین ویژگی‌های اقلیم ایران تأکید داشته‌اند.

پژوهش حاضر با هدف بازتعریف این واچرخند جنب‌حاره‌ای فعال در منطقه جنوب‌غرب آسیا، با تاکید بر محدوده عملکرد جغرافیایی آن و با استفاده از داده‌های ارتفاع ژئوپتانسیل در ترازهای ۸۵۰، ۷۰۰ و ۵۰۰ هکتوپاسکال انجام شد. تحلیل موقعیت هسته مرکزی واچرخند جنوب‌غرب آسیا در ترازهای 850، 700 و 500 هکتوپاسکال نشان داد این سامانه دارای  تغییرات مکانی و زمانی معنادار در طول سال است. در تراز 850 هکتوپاسکال، این هسته در ماه‌های سرد بیشتر بر خشکی‌های شبه‌جزیره عربستان متمرکز است در حالی‌که در ماه‌های گرم به سمت عرض‌های جنوبی‌تر و آب‌های اطراف جابجا می‌شود. در تراز 700 هکتوپاسکال، هسته واچرخند در فصل پاییز و زمستان بیشتر بر روی شبه‌جزیره عربستان و خلیج فارس متمرکز است، اما در فصل گرم با پراکندگی قابل توجهی به سمت شرق و جنوب گسترش می‌یابد. در تراز 500 هکتوپاسکال نیز در ماه‌های گرم تمرکز اصلی هسته بر فراز خشکی‌های شمال و غرب شبه‌جزیره عربستان و دریای سرخ قرار دارد، در حالی که در ماه‌های سردتر پراکندگی بیشتری به سمت جنوب و شرق مشاهده می‌شود. این نوسان مکانی و فصلی بازتابی از اثرپذیری ساختار واچرخند از تغییرات فصلی و جوی منطقه است. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد که در فصل سرد تفاوت محسوسی میان موقعیت پرارتفاع در ترازهای 700 و 500 هکتوپاسکال وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که هسته پرارتفاع در تراز 500 هکتوپاسکال تمایل بیشتری به سمت عرض‌های پایین‌تر جغرافیایی و نواحی سواحل غرب شبه‌قاره هند و خلیج عدن دارد. این یافته‌ها با نتایج پژوهش‌های پیشین از جمله کریمی و همکاران (1398) و لشکری و محمدی (2021) که بر ارتباط بین الگوهای پرارتفاع جنب‌حاره‌ای عربستان و بارش‌های ایران تاکید داشته‌اند، هم‌راستا است.

یافته‌های این پژوهش نشان داد که برخلاف تصور رایج این واچرخند موقعیت ثابت یا حتی نسبتا ثابت و مشخصی ندارد، بلکه در ترازهای مختلف جو جابجایی‌های مکان‌مند و فصلی قابل‌توجهی را تجربه می‌کند. در دوره سرد سال، تمرکز اصلی آن بر بخش‌های جنوبی شبه‌جزیره عربستان، عمان، یمن و تا حدی بر فراز دریای عرب است در حالی‌که در دوره گرم سال به سمت بخش‌های شمالی‌تر شبه‌جزیره و حتی جنوب عراق متمایل می‌شود. همچنین در چند ماه تابستان ساختاری دو‌هسته‌ای شامل یک هسته بر فراز شمال‌شرق دریای خزر و دیگری بر خشکی‌های غرب عربستان مشاهده می‌شود؛ موضوعی که در برخی پژوهش‌ها به‌عنوان هسته‌ای مستقل (واچرخند ترکمنستان)، (مفیدی و جعفری، 1390) یا بخشی از همان پرارتفاع جنب‌حاره‌ای عربستان تفسیر شده است. اگرچه عنوان «واچرخند عربستان» (الغمدی و هرینگتون، 2023) یا «پرارتفاع جنب حاره‌ای» ( لیو  و همکاران، 2025) تا حدودی گویای ویژگی‌های کلی این سامانه است اما نمی‌تواند بیان‌گر کامل ویژگی‌های فصلی و جغرافیایی آن باشد. یافته‌های  این پژوهش ضمن تأکید بر ماهیت پویا و متغیر سامانه، نشان می‌دهند که عنوان «واچرخند عربستان» نمی‌تواند بازتاب‌دهنده جامع واقعیت‌های همدیدی-جغرافیایی آن باشد. چراکه این سامانه در سطوح مختلف جو علاوه بر شبه‌جزیره عربستان، مناطقی چون عمان، خلیج فارس، دریای سرخ و حتی آسیای میانه را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. ازاین‌رو، عنوان «واچرخند جنوب‌غرب آسیا» تعریف دقیق‌تر و علمی‌تری از گستره جغرافیایی، ماهیت فصلی و پویایی ترازبه‌تراز این سامانه ارائه می‌دهد. پیشنهاد می‌شود در متون علمی آینده، این سامانه با عنوان «واچرخند جنوب‌غرب آسیا» مورد استفاده قرار گیرد؛ چراکه این نام نه‌تنها قلمرو جغرافیایی واقعی آن را روشن‌تر بازنمایی می‌کند بلکه با مبانی واژه‌شناسی و روش‌شناسی تحلیل همدیدی نیز همخوانی بیشتری دارد. همچنین به‌منظور شناخت دقیق‌تر ماهیت هسته‌های تابستانه به‌خصوص هسته فراز شرق دریای خزر یا آسیای میانه، انجام پژوهش‌های تکمیلی با رویکرد همدید-دینامیکی توصیه می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Spatio-temporal analysis of the Arabian High and its redefinition as the Southwest Asian Anticyclone

نویسندگان [English]

  • Sousan Heidari 1
  • Mostafa Karimi 2
  • Maryam Edalat Moghadam 3
1 PhD in Climatology, Department of Physical Geography, Faculty of Geography, University of Tehran
2 Associate Professor of Climatology, Department of Physical Geography, University of Tehran
3 PhD Student of Climatology, Department of Physical Geography, Faculty of Geography, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

A persistent high-pressure system extending from eastern Africa across the Arabian Peninsula to the Arabian Sea significantly influences the weather and climatic conditions of Iran and the broader Southwest Asian region. In domestic scientific literature commonly referred to as the "Arabian High" or "Arabian Subtropical/" Anticyclone and is a crucial element of the region’s atmospheric circulation. This study examines the spatiotemporal behavior of the anticyclone by analyzing its monthly location at three pressure levels: 850, 700, and 500 hPa. Using ERA5 reanalysis geopotential height data over the period 1940 to 2023. Findings reveal a distinct seasonal movement pattern. At 850 hPa, the anticyclone is mainly centered over the Arabian Peninsula and adjacent land areas during the warm season. As the region enters the cold season, it gradually shifts southward, with its core positioned over the Arabian Sea and southeastern Arabia at winter’s peak. The system returns northward over land with the onset of warmer months. A similar movement trend is observed at 700 and 500 hPa, though spatial variability intensifies with altitude. In particular, at 500 hPa, the system displays greater latitudinal and longitudinal spread, especially during the cold season, extending from the eastern Arabian Sea to the Red Sea. Given its pronounced role in regional atmospheric dynamics and Iran’s climate, we propose the term Southwest Asian Anticyclone. This designation more accurately reflects the system’s spatial extent and synoptic identity, offering a clearer conceptual framework for future meteorological and climatological research.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Subtropical High Pressure
  • Arabian High Pressure
  • Arabian Anticyclone
  • Southwest Asian Anticyclone

اصل مقاله

از سامانه‌های همدیدی موثر بر رخدادهای جوی و شرایط اقلیمی ایران و منطقه جنوب‌غرب آسیا، پرارتفاع/ واچرخندی است که در گستره شرق آفریقا، شبه‌جزیره عربستان تا غرب دریای عرب فعال است. در متون علمی داخلی این سامانه با عناوینی نظیر «پرفشار عربستان»، «واچرخند عربستان» یا «پرارتفاع عربی» شناخته می­شود. هدف اصلی این پژوهش تحلیل رفتار مکانی این مرکز پرارتفاع/واچرخندی در ترازهای مختلف جو (850، 700 و 500 هکتوپاسکال) و تبیین هویت همدیدی آن بر اساس داده‌های ژئوپتانسیل بازکاوی‌شده ERA5 در بازه زمانی 84 ساله (1940 تا 2023) است. نتایج حاصل از تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که در تراز 850 هکتوپاسکال، این سامانه در فصل گرم سال بیشتر بر فراز خشکی‌های شبه‌جزیره عربستان و جنوب‌غرب آسیا مستقر می‌شود. با آغاز فصل سرد، موقعیت سامانه واچرخند عربستان به‌تدریج به سمت عرض‌های جنوبی‌تر جابجا می‌شود؛ به‌گونه‌ای‌که در اوج زمستان عمدتاً بر فراز دریای عرب و تا حدودی بر نواحی جنوب‌شرقی شبه‌جزیره عربستان متمرکز می‌گردد. با گذار مجدد به فصل گرم، سامانه واچرخند عربستان بار دیگر به سمت خشکی و نواحی مرکزی و شمالی شبه‌جزیره عربستان جابجا می‌شود. این الگوی مکانی در ترازهای 700 و 500 هکتوپاسکال نیز قابل مشاهده می‌باشد با این تفاوت که دامنه تغییرپذیری مکانی آن به‌ویژه در تراز 500 هکتوپاسکال به‌مراتب بیشتر (گسترده تر) از تراز 850 هکتوپاسکال است. علاوه بر آن، در تراز 500 هکتوپاسکال واریانس مکانی قابل توجهی در موقعیت این سامانه در دوره سرد مشاهده می‌شود، به‌گونه‌ای که پهنه‌ای از سواحل شرقی دریای عرب تا دریای سرخ را دربر می‌گیرد. با توجه به ویژگی‌های مکانی-زمانی و نقش موثر این واچرخند در الگوهای گردش جو و تأثیر آن بر اقلیم جنوب‌غرب آسیا و ایران پیشنهاد می‌شود با عنوان «واچرخند جنوب‌غرب آسیا» نام‌گذاری شود. این نام‌گذاری ضمن بازتاب دقیق‌تر گستره عملکرد و ماهیت همدید این سامانه از منظر واژه‌شناسی نیز با مبانی تحلیل اقلیم‌شناسی همدیدی نیز همخوانی بیشتری دارد. 

مراجع

بلیانی، سعید و سلیقه، محمد (1395). تحلیل و استخراج الگوهای جوی منجر به بارش‌های سنگین روزانه منطقه شمالی خلیج‌فارس مورد­مطالعه: خوشه‌های آبریز حله و مند. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، 3(2)، 79-98. ‎https://doi.org/10.18869/acadpub.jsaeh.3.2.79
پرهیزکار، داوود و احمدی گیوی، فرهنگ (1391). مطالعه ارتباط انسو (ENSO) با نوسان سالانه واچرخند جنب حاره‌ای بر روی خاورمیانه در یک دوره سی ساله. پژوهش‌های اقلیم‌شناسی، 3(9)، 55-68.
جعفری، مهناز و لشکری، حسن (1400). نقش منطقه همگرایی بین حاره‌ای (ITCZ) در تکوین و الگوی زبانه کم‌فشار سودانی در بارش‌های فراگیر و شدید جنوب ایران، پژوهش‌های دانش زمین. 12(3)،241-223. https://doi.org/ 10.48308/esrj.2021.101037
جهان‌بخشی، مریم (1387). تحلیل همدیدی ارتباط پرفشار جنب‌حاره‌ای عربستان با بارش‌های جنوب و جنوب‌غرب ایران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی.
حجازی‌‌زاده، زهرا؛ پژوه، فرشاد و جعفری، فرزانه (1397). آشکارسازی شرایط همدید مؤثر بر خشکسالی و ترسالی‌های شدید و فراگیر در نیمه‌شرقی ایران. جغرفیا و مخاطرات محیطی، 7(3)،160-135. https://doi.org/10.22067/geo.v0i0.68353
حلبیان، امیرحسین و شبانکاری، مهران (1390). نقش پرفشار جنب حاره، در توزیع مکانی بارش‌های روزانه‌ی ایران. جغرافیا و پایداری محیط، 1(1)، 21-1.
خوش اخلاق، فرامرز؛ عزیزی، قاسم؛ لشکری، حسن و ماهوتچی، محمدحسن (1398). واکاوی الگوهای همدید- پویشی بارش‌های اَبَرسنگین فراگیر تابستانۀ جنوب‌شرق ایران.­ مجله آمایش جغرافیایی فضا، (23)، 9. 185-202.
 doi: 10.30488/gps.2019.100865
خوش‌اخلاق، فرامرز؛ عزیزی، قاسم و رحیمی، مجتبی (1391). الگوهای همدید خشکسالی و ترسالی زمستانه در جنوب غرب ایران. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 12(25)، 77-57.
خوشحال دستجردی، جواد؛ خسروی، محمود و نظری‌پور، حمید (1388). شناسایی منشا و مسیر رطوبت بارش‌های فوق سنگین استان بوشهر. جغرافیا و توسعه، 7 (پیاپی 16)، 7-28.
خوشحال، جواد (1378). تأثیر پرفشار جنب‌حاره بر بارش‌های موسمی جنوب‌شرق و سواحل جنوبی ایران، دانشکده و علوم انسانی دانشکده اصفهان، 2(18-17)، 164-137.
رضیئی، طیب؛ مفیدی، عباس و زرین، آذر (1388). مراکز فعالیت و الگوهای گردش جو زمستانه تراز 500 هکتوپاسکال روی خاورمیانه و ارتباط آنها با بارش ایران. فیزیک زمین و فضا، 35(1)، 141-121. https://doi.org/10.22059/jesphys.2009.79975
زرین، آذر و مفیدی، عباس (1390). آیا پرفشار جنب‌حاره‌ای تابستانه بر روی ایران زیانه‌ای از پرفشار جنب‌حاره‌ای آزور است؟ «بررسی یک نظریه»، یازدهمین کنگره انجمن جغرافیدانان ایران، 24 و 25 شهریور ماه 1390، دانشگاه شهید بهشتی، 15-1.
زنگنه، سعید؛ لشکری، حسن و مرادی، محمد (1394). تحلیل سینوپتیکی پرفشار عربستان و اثر آن بر خشکسالی‌های جنوب و جنوب‌غرب ایران. جغرافیا و پایداری محیط، 5(15)، 31-17.
سلیقه، محمد (1382). مدل‌سازی اثرهای آب و هوایی کم‌فشارهای حراراتی در منطقه‌ی جنب‌حاره. تحقیقات جغرافیای، 18(3)، 90-74.
سلیقه، محمد و صادقی‌نیا، علیرضا (1388). بررسی تغییرات مکانی پرفشار جنب‌حاره در بارش‌های تابستانۀ نیمۀ جنوبی ایران. جغرافیا  و توسعه، 8(17)، 98-83. https://doi.org/10.22111/gdij.2010.1135
سنادی‌زاده، سودابه؛ لشکری، حسن و دریاباری، سیدجمال الدین (1402­). الگو های همدیدی منجر به وقوع فرین‌های دمایی بالا در دوره سرد ساحل جنوبی ایران. جغرافیای طبیعی، 61، 41-23doi: 20.1001.1.20085656.1402.16.61.5.
 
عزیزی، قاسم و یوسفی، حسن (1384). زمان‌یابی ورود پرفشار سیبری به سواحل جنوبی دریای خزر. مدرس علوم انسانی، 9(4)، 100-81.
عساکره، حسین و فتاحیان، مختار (1398). تحلیل تغییرات سالانه پشته پرفشار جنب‌حاره بر روی ایران. جغرافیا و برنامه‌ریزی، 23(69)، 211-191.
علیجانی، بهلول؛ طولابی‌نژاد، میثم و کربلایی درئی، علیرضا (1398). رفتارسنجی اثر گرمایش جهانی بر پرفشار جنب حاره. پژوهش‌های جغرافیای طبیعی (پژوهش های جغرافیایی)، 51(1 )، 37-50.
فلاح قالهری، غلام‌عباس و کدخدا، الهام (1396). ارزیابی ساختار مکانی بارش نیم قرن اخیر دشت مشهد. هیدروژئوموفولوژی، 1396(11)، 57-39. https://doi.org/20.1001.1.23833254.1396.4.11.3.4
فهیمی، هلاله؛ فرجی، عبدالله و علیجانی، بهلول ­(1403). بررسی نقش پرارتفاع جنب‌حاره عربستان در تأمین رطوبت بارش‌های فرین فراگیر فصل سرد ایران زمین. آب و خاک، (5)38، 649-667. doi: 10.22067/jsw.2024.87969.1408
فرج‌زاده اصل، منوچهر؛ قائمی، هوشنگ؛ زرین، آذر و آزادی، مجید (1386). تحلیل الگوی فضایی پرفشار جنب‌حاره بر روی آسیا و آفریقا. فصلنامه مدرس علوم انسانی، 13(1)، 245-219.
قائمی، هوشنگ؛ عساکره، حسین و فتاحیان، مختار (1396). تحلیل الگوی فضایی پشته پرفشار جنب‌حاره بر روی ایران. اندیشه جغرافیایی، 8(16)، 21-1.
کاویانی، محمدرضا و علیجانی، بهلول (1378). مبانی آب‌وهواشناسی. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، تهران.
کریمی احمدآباد، مصطفی و فرج‌زاده، منوچهر (1390). شار رطوبت و الگوهای فضایی-زمانی منابع تأمین رطوبت بارش‌های ایران. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 11(22)، 127-109.
کریمی، مصطفی (1386). تحلیل منابع رطوبتی بارش‌های ایران، رساله دکتری اقلیم‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
کریمی، مصطفی؛ خوش‌اخلاق، فرامرز؛ بازگیر، سعید و جعفری، مهناز (1395). نقش گردش وردسپهر پرفشار عربستان در بارش ایران، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، 48(4)، 587-569. https://doi.org/10.22059/jphgr.2016.60827
کریمی، مصطفی؛ خوش‌اخلاق، فرامرز؛ شمسی‌پور، علی‌اکبر و نوروزی، فهیمه (1398). الگوهای گردشی پرارتفاع جنب‌حاره‌ای عربستان در تراز میانی و ارتباط آن با بارش ایران. پژوهش‌های جغرافیا و برنامه‌ریزی، 23(69)، 255-233.
کریمی، مصطفی؛ نوروزی، فهیمه؛ جعفری، مهناز؛ خوش‌اخلاق، فرامرز و شمسی‌پور، علی‌اکبر (1401). مشخصه‌های جغرافیایی-همدیدی واچرخند عربستان در تراز 850 hPa در روزهای بارش سنگین دوره سرد سال بر روی ایران. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، 9 (1)، 198-151.
کریمی، مصطفی؛ نوروزی، فهیمه؛ جعفری، مهناز؛ خوش‌اخلاق، فرامرز و شمسی‌پور، علی‌اکبر (1400). هم زمانی تغییرات مکانی واچرخند عربستان در تراز 850 hPa با بارش های اکتبر تا مارس در ایران. پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، 53 (4)، 127-144.
کیانی‌پور، منیژه (1379). بررسی همدیدی پدیده النینو و ارتباط آن با ناهنجاری بارش‌های جنوب و جنوب غرب کشور. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
کیخسروی، قاسم؛ شکیبا، علیرضا و حمیدپور، پگاه (1401). تحلیل الگوهای همدیدی و ترمودینامیک منجر به بارش‌های ابرسنگین و برآورد پهنه آبی حاصل از بارش‌ها در حوضه آبخیر کرخه. مطالعات جغرافیای نواحی ساحلی، 3(1)، 100-83. https://doi.org/10.22124/gscaj.2022.20667.1108
لشکری، حسن (1375). الگوی سینوپتیکی بارش‌های شدید جنوب‌غربی ایران، رسالۀ دکتری، تهران، دانشگاه ترتبیت مدرس.
لشکری، حسن (1381). مسیریابی سامانه‌های سودانی ورودی به ایران. مدرس، 6(2)، 156-133.
لشکری، حسن (1382). مکانسیم تکوین، تقویت و توسعه مرکز کم فشار سودان و نقش آن بر روی بارش‌های جنوب و جنوب‌غرب ایران، پژوهش‌های جغرافیایی طبیعی، (46)، 18-1.
لشکری، حسن؛ جعفری، مهناز و  محمدی، زینب (1400). چرا بارش‌ها در جنوب و جنوب غرب ایران در ماه فوریه نسبت به سایر ماه‌های زمستان کاهش می یابد؟.  جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، 3، 103-81.
لشکری، حسن و محمدی، زینب (1394). اثر موقعیت استقرار پرفشار جنب‌حاره‌ای عربستان بر سامانه‌های بارش در جنوب و جنوب‌غرب ایران. پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، 47(1)،90-73. https://doi.org/ 10.22059/jphgr.2015.53679
لشکری، حسن؛ متکان، علی اکبر و محمدی، زینب (1397). تحلیل الگوهای همدیدی منجر به بارش‌های زودرس جنوب و جنوب غرب ایران طی دوره آماری (2015-1979). جغرافیا و برنامه ریزی، 22(64 )، 247-266.
لشکری، حسن؛ متکان، علی‌اکبر؛ آزادی، مجید و محمدی، زینب (1395). تحلیل همدیدی نقش پرفشار عربستان و رودباد جنب‌حاره‌ای در کوتاه‌ترین طول دوره بارشی جنوب و جنوب‌غرب ایران. علوم محیطی، 14(4)، 74-59.
لشکری، حسن؛ متکان، علی‌اکبر؛ آزادی، مجید و محمدی، زینب (1396). تحلیل همدیدی نقش جنب‌حاره‌ای عربستان و رودباد جنب‌حاره‌ای در خشکسالی‌های شدید جنوب و جنوب‌غرب ایران، پژوهش‌های دانش زمین، 8(30)، دوره 8، 163-141. https://doi.org/20.1001.1.20088299.1396.8.2.10.0
مجیدی راد؛ ندا و رحیمی هرآبادی, سعید . (1400). رفتارشناسی تغییرات زمانی- مکانی پرارتفاع جنب‌حاره و تاثیر آن در تشدید وقوع خشکسالی‌ها؛ با تاکید بر مدیریت واکنش‌های سیستم‌های روستایی. پژوهش‌های تغییرات آب و هوایی. (5)2، 80-59.
محمدی، زینب (1396). تحلیل همدیدی نقش موقعیت مکانی پرفشار جنب حاره‌ای عربستان و رودباد جنب حاره‌ای در خشکسالی‌ها، ترسالی‌ها، شروع، پایان و طول دوره بارشی در جنوب‌ و جنوب غرب ایران، رساله دکتری، به راهنمای حسن لشکری، دانشگاه شهید بهشتی.
محمدی، زینب و لشکری، حسن (1397). نقش جابجایی مکانی پرفشار عربستان و رودباد جنب‌حاره‌ای در الگوهای همدیدی و ترمودینامیکی ترسالی‌های شدید جنوب و جنوب‌غرب ایران. پژوهش‌های جغرافیایی طبیعی، 50(3)، 509-491. https://doi.org/10.22059/jphgr.2018.249422.1007165
مسعودیان، سیدابوالفضل (1390). آب‌و هوای ایران، انتشارات شریعه توس مشهد، چاپ اول، 277.
مشایخ، فرناز و لشکری، حسن (1402). تحلیل همدیدی ترسالی‌های شدید و خیلی شدید در جنوب‌ ایران. پژوهش‌های جغرافیایی طبیعی، 55(4)، 25-1. https://doi.org/10.22059/jphgr.2024.356775.1007755
مفیدی، عباس (1386). تحلیل گردش جو تابستانه‌ی بر روی جنوب‌غرب آسیا و ارتباط آن با بارش‌های تابستانه فلات ایران، رساله‌ی دکتری جغرافیای طبیعی، گرایش اقلیم‌شناسی، دانشگاه تربیت معلم، 165.
مفیدی، عباس و جعفری، سجاد (1390). بررسی نقش گردش منطقه‌ای جو بر روی خاورمیانه در وقوع توفان‌های گردو غباری تابستانه در جنوب‌غرب ایران. مطالعه جغرافیای مناطق خشک، 2(5)، 45-17.
مفیدی، عباس و زرین، آذر (1391). بررسی ماهیت، ساختار و وردایی زمانی گردش بزرگ مقیاس جو تابستانه بر روی جنوب‌غرب آسیا. پژوهش‌های اقلیم‌شناسی، 3(11)، 40-15.
مفیدی، عباس؛ زرین، آذر و فاسولو، جان (1389). گردش جو تابستانه در وردسپهر فوقانی بر روی جنوب‌غرب آسیا و وردایی زمانی آن در طی نیم قرن گذشته، چهارمین کنفرانس منطقه‌ای تغییراقلیم، تهران، 29 آذر الی 1 دی ماه 1389، 160-149.
Alghamdi, A. S., & Harrington Jr, J. (2022). Spatiotemporal climatology of the Arabian subtropical anticyclone. Physical Geography, 43(5), 659-679.
Alghamdi, A. S., & Harrington Jr, J. (2023). The symmetry & structural characteristics of the core of the Arabian subtropical anticyclone & associated surface climatology over Arabia: A spatial perspective. Atmospheric Research, 281, 106482.
Alijani, B.  Toulabi Nejad, M. & Karbalaie Darei, A. (2019). Investigating the Effects of Global Warming on Subtropical High Pressure. Physical Geography Research, 51(1), 33-50. doi: 10.22059/jphgr.2019.258677.1007223. (in Persian)  
Alijani, B., O’Brien, J., & Yarnal, B. 2008. Spatial analysis of precipitation intensity & concentration in Iran. Theoretical & Applied climatology, 94, pp.107-124. https://doi.org/10.1007/s00704-007-0344-y.
Asakereh, H., & Fataheyan, M. (2019). Analysis of annual changes of subtropical high pressure ridge over Iran. Journal of Geography & Planning, 23(69), 191–211. https://sid.ir/paper/362757/en. (in Persian)  
Azizi, G, & Yosefi, H. (2006). Time Detection of Siberian High Pressure Arrival to the Southern Coasts of Caspian Sea. Modarres Human Sciences, 9(4(Tom 43)). 81-100.(in Persian)  
Balyani, S., & Saleghi, M. (2016). Analysis & extraction of atmospheric patterns leading to heavy daily rainfall in the northern Persian Gulf region: Case study of Helleh & Mond watersheds. Spatial Analysis of Environmental Hazards, 3(2), 79–98. https://doi.org/10.18869/acadpub.jsaeh.3.2.79. (in Persian)  
Barry, R.G. & Carleton, A.M. (2001). Synoptic & Dynamic Climatology.Routledge, PP386. https://doi.org/10.4324/9780203218181
Charabi, Y., & Abdul‐Wahab, S. A. (2009). Synoptic aspects of the summer monsoon of southern Oman & its global teleconnections. Journal of Geophysical Research: Atmospheres, 114(D7)
Davis, R. E., Hayden, B. P., Gay, D. A., Phillips, W. L., & Jones, G. V. (1997). The north atlantic subtropical anticyclone. Journal of Climate, 10(4), 728-744. DOI: https://doi.org/10.1017/9781108614528.004
  Fahimi, H. , Faraji, A. & Alijani, B. (2024). The Effects of the Arabia Anticyclone (AA) on the Extreme & Widespread Precipitation of the Cold Season in Iran. Water & Soil, 38(5), 667-649. doi: 10.22067/jsw.2024.87969.1408. (in Persian)  
Fallah Ghalhari, G., & Kadkhoda, E. (2017). The evaluation of the spatial structure of Mashhad plain precipitation in the last half-century. Journal of Hydrogeomorphology, 4(11), 39–57. . (in Persian)  
Farajzadeh Asl M, Ghaemi H, Zarrin A, Azadi M. (2009), The Analysis of Spatial Pattern of Subtropical Anticyclones over Asia & Africa. (2009). 13 (1), 219-245. http://hsmsp.modares.ac.ir/article-21-8891-fa.html. . (in Persian)  
Galarneau, T.J., Bosart, L.F. & Aiyyer, A.R., (2008). Closed anticyclones of the subtropics & midlatitudes: A 54-yr climatology (1950–2003) & three case studies. Synoptic—Dynamic Meteorology & Weather Analysis & Forecasting: A Tribute to Fred S&ers, pp.349-392. https://doi.org/10.1175/0065-9401-33.55.349
Ghaemi, H. , Asakereh, H. & Fattahyan, M. (2017). Spatial analysis of the subtropical high pressure stack on Iran. Geographic Thought, 8(16), 1-21. (in Persian)  
Grekousis, G. (2020). Spatial analysis methods & practice: describe–explore–explain through GIS. Cambridge University Press.pp 147-206.
Halabian, A. H., & Shabankari, M. (2012). The role of subtropical high pressure in the spatial daily precipitation distribution in Iran. Geography & Environmental Sustainability, 1(1), 1–21. https://sid.ir/paper/221211/en. (in Persian)  
Hare, F.K. 1983, Climate & Desertification. WMO, 149PP.
Hejazizadeh, Z., Pazhooh, F. & Jafari, F. (2018). The Relationship between Severe & Pervasive Droughts & Wet Years in Half East of Iran with Synoptic Troposphere Condition. Journal of Geography & Environmental Hazards, 7(3), 135-160. doi: 10.22067/geo.v0i0.68353. (in Persian)  
Hoskins, B., Neale, R., Rodwell, M. & YANG, G.Y.­ (1999). Aspects of the large‐scale tropical atmospheric circulation. Tellus B, 51(1), 33-44. https://doi.org/10.1034/j.1600-0889.1999.00004.x
Jafari, M. & Lashkari, H. (2021). The role of InterTropical Convergence Zone (ITCZ) in the development & pattern of Sudanese low-pressure trough expansion in pervasive & severe rainfall in Southern Iran. Researches in Earth Sciences, 12(3), 223-241. doi: 10.48308/esrj.2021.101037. (in Persian)  
Jahanbakhshi, M. (2008). Synoptic analysis of the relationship between the Arabian subtropical high-pressure system & precipitation in southern & southwestern Iran (Master’s thesis). Shahid Beheshti University. (in Persian)  
Karimi, M. (2007). Analysis of moisture sources of precipitation in Iran (Doctoral dissertation, Tarbiat Modares University, Tehran). (in Persian)  
Karimi, M., Khoshakhlagh, F., Bazgir, S. & Jafari, M. (2016). The influence of lower tropospheric circulation of Arabian high pressure on Iran precipitation. Physical Geography Research, 48(4), 569-587. doi: 10.22059/jphgr.2016.60827. (in Persian)  
Karimi, M., Khoshakhlagh, F., shamsi por, A. A. & noruzi, F. (2019). Arabian subtropical High Pressure circulation patterns in the middle troposphere & its relationship with Iran's Precipitation. Journal of Geography & Planning, 23(69), 233-255. (in Persian)  
Karimi, M., Noruzi, F., Jafari, M., Khoshakhlagh, F. & Shamsipour, A. (2022). Arabian anticyclone’s spatial variations at 850 hPa simultaneously with precipitation of October to March in Iran. Physical Geography Research, 53(4), 509-529. doi: 10.22059/jphgr.2022.330917.1007647. (in Persian)  
Karimi, M., Noruzi, F., Jafari, M., Khoshakhlagh, F. & Shamsipour, A. (2022). Arabian anticyclone’s spatial variations at 850 hPa simultaneously with precipitation of October to March in Iran. Physical Geography Research, 53(4), 509-529. doi: 10.22059/jphgr.2022.330917.1007647. (in Persian)  
Karimi, M., & Farajzadeh, M. (2011). Moisture flux & spatial-temporal patterns of moisture supply resources in precipitation of Iran. Journal of Geographical Sciences, 19(22), 109–127. https://sid.ir/paper/102406/en. (in Persian)  
Karimi, M., Jafari, M., Norouzi, F., Khoshakhlagh, F., & Shamsipour, A. (2022). Atmospheric circulation & precipitation in Southwest Asia: The role of the Arabian Anticyclone in precipitation of Iran. Journal of Atmospheric & Solar-Terrestrial Physics, 238, 105933.
Kaviani, M., & Alijani, B. (1999). Fundamentals of meteorology. Organization for Researching & Composing University Humanities Books, Tehran. (in Persian)  
Keikhosravi, G., Shakiba, A., & Hamidpour, P. (2022). Analysis of synoptic & thermodynamic patterns leading to extremely heavy rainfall & estimation of water area resulting from precipitation in Karkheh Basin. Geographical Studies of Coastal Areas Journal, 3(1(8)), 83–100. https://sid.ir/paper/964797/en. (in Persian)  
KhoshAkhlagh, F., azizi, G., lashkari, H. & Mahoutchi, M. H. (2019). Analysis of the Synoptic-Dynamic Patterns of Inclusive Summer Super-Heavy Rainfalls in Southeast of Iran. Geographical planning of space quarterly journal, 9(33), 185-202. doi: 10.30488/gps.2019.100865. (in Persian)  
Khoshakhlagh, F., Azizi, G., & Rahimi, M. (2012). The synoptic patterns of wintertime drought & wet period in southwestern Iran. Journal of Geographical Sciences, 12(25), 57–77. https://sid.ir/paper/102111/en. (in Persian)  
khoshal, G. , khosravei, M. & nazareipoor, H. (2009). Identification humidity resources & course of super heavy precipitation in Bushehr province. Geography & Development, 7(16), 7-28. doi: 10.22111/gdij.2009.1173. (in Persian)  
khoshhal, j. (1999). The effect of subtropical high pressure on monsoon rainfall in southeastern & southern coastal regions of iran. daneshkadeh va olum-e ensani daneshkadeh esfahan, 2(17-18), 137-164. (in Persian)  
Kianipour, M. (2000). Synoptic analysis of El Niño & its relationship with precipitation anomalies in southern & southwestern Iran (Master’s thesis, Tarbiat Modares University). (in Persian)  
Krishnamurti, T.N., 1985. Summer monsoon experiment-A review. Monthly Weather Review, 113(9), pp.1590-1626. https://doi.org/10.1175/1520-0493(1985)113<1590:SMER>­2.0.­CO;­2
Lashkari, H. (1996). Synoptic pattern of heavy rainfall in southwestern Iran (Doctoral dissertation, Tarbiasiant Modares University, Tehran). (in Persian)  
Lashkari, H. (2002). Tracking sudanean low systems entering Iran. Modarres Human Sciences, 6(2(Tome 25)), 133–156. https://sid.ir/paper/6966/en. (in Persian)  
Lashkari, H. (2004). The mechanism of forming, deepening & development of Sudan low & its effect in precipitation south & south western of Iran. Geographical Research Quarterly, 35(46), 1–18.  (in Persian)  
Lashkari, H., Jafari, M. & Mohammadi, Z. (2021). Why Does Precipitation Decrease in the South & Southwest of Iran in February Compared to Other Winter Months? Geography & Environmental Planning, 32(3), 81-104. doi: 10.22108/gep.2021.125832.1370. (in Persian)  
Lashkari, H., Matkan, A., Azadi, M. & Mohamadi, Z. (2018). Synoptic patterns lead to premature precipitation in the South & South West of Iran during the period (1979-2015). Journal of Geography & Planning, 22(64), 247-266. . (in Persian)  
Lashkari, H., Matkan, A., Azadi, M. & Mohammadi, Z (2017). Synoptic analysis of the role of Saudi Arabia subtropical high pressure subtropical & polar jet streams & severe droughts in South & South West of Iran. Researches in Earth Sciences, 8(2), 141-163. (in Persian)  
Lashkari, H., Matkan, A., Azadi, M. & Mohammadi, Z. (2016). Synoptic analysis of Arabian subtropical high pressure & subtropical jet Stream in shortest period of precipitation in South & South West of Iran. Advanced Environmental Sciences, 14(4), 59-74. (in Persian)  
Lashkari, H. & Mohammadi, Z. (2019). Study on the role of annual movements of Arabian subtropical high pressure in the late start of precipitation in southern & southwestern Iran. Theoretical & applied climatology, 137, pp.2069-2076. https://doi.org/10.1007/s00704-018-2716-x
Lashkari, H., & Mohamadi, Z. (2015). The role of Saudi Arabian sub-tropical high pressure on the rainfall systems on south & southwest Iran. Physical Geography Research, 47(1), 73–90. (in Persian)  
Lashkari, H., & Mohammadi, Z. (2022). Analysis of behavior pattern & thermodynamic structure of Arabian Anticyclone in early onset of precipitation in south & southwest of Iran.
Liu, W., Shi, N., & Wang, H. (2025). Evolution of the western North Pacific subtropical high & impact of Asian precipitation from spring to summer. Atmospheric Research, 315, 107909.
Mahoutchi, M. H., Abbasi, E., Khoshakhlagh, F., Rousta, I., Olafsson, H., Baranowski, P., & Krzyszczak, J. (2023). Atmospheric circulation patterns during the summertime precipitation in Southeastern Iran. Atmosphere, 14(11), 1673.
Majidirad, N. & Rahimi Herabadi, S. (2021). The behavior of spatio-temporal spatial elevation changes & their impact on the intensification of droughts, with emphasis on the management of rural systems responses. Climate Change Research, 2(5), 59-80. doi: 10.30488/ccr.2020.261823.­1032. (in Persian)  
Mashayekh, F. & Lashkari, H. (2023). Synoptic analysis of extreme & exteremly Wet Period in southern Iran. Physical Geography Research, 55(4), 1-25. doi: 10.22059/jphgr.2024.356775.­1007755. (in Persian)  
Masoudian, s. a. (2011). Climate of Iran. Mashhad: sharia toos publications.  (in Persian)
Mofidi, A., & Jafari, S. (2022). The Role of Regional Atmospheric Circulation over the Middle East on the Occurrence of Summer Dust-storms in Southwest Iran. Journal of Arid Regions Geographic Studies, 2(5), 17-45. (in Persian)  
Mofidi, A. (2007). Analysis of the summer atmospheric circulation over Southwest Asia & its relationship with summer rainfall on the Iranian Plateau (Doctoral dissertation, Natural Geography – Climatology, Tarbiat Moallem University), 165 pp. (in Persian)  
Mofidi, A. & Zarrin, A. (2012). Investigating the Nature, Structure & Temporal Variations of Summertime Atmospheric Circulation over Southwest Asia. Journal of Climate Research, 1391(11), 15-40. (in Persian)  
Mofidi, A., Zarrin, A., & Fasullo, J. (2010, December 20–22). Summer atmospheric circulation in the upper troposphere over Southwest Asia & its temporal variability during the past half century. In Proceedings of the 4th Regional Conference on Climate Change (pp. 149–160). Tehran, Iran. (in Persian)  
Mohammadi, Z. (2017). Synoptic analysis of the role of the geographical position of the Arabian subtropical high pressure & subtropical jet stream in droughts, wet periods, onset, cessation & length of rainy season in south & southwest of Iran (Doctoral dissertation, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran) . (in Persian)  
Mohammadi, z., & Lashkari, h. (2018). Effects of spatial movement of arabia subtropical high pressure & subtropical jet on synoptic & thermodynamic patterns of intense wet years in the south & south west Iran. physical geography research, 50(3), 491-509. https://doi.org/10.22059/jphgr.­2018.­249422.­1007165. (in Persian)  
Mohammadi, Z., Lashkari, H., & Mohammadi, M. S. (2021). Synoptic analysis & core situations of Arabian anticyclone in shortest period precipitation in the south & southwest of Iran. Arabian Journal of Geosciences, 14(12), 1172.
Parhizkar, D., & Ahmadi Givi, F. (2012). A study on the relationship between ENSO & the annual fluctuation of the subtropical anticyclone over the Middle East during a thirty-year period. Journal of Climatology Research, 3(9), 55–68. (in Persian)  
Raziei, T., Mofidi, A. & Zarin, A. (2009). The 500 hpa atmospheric centers of action & circulation patterns over the Middle East & their relationship with precipitation in Iran. Journal of the Earth & Space Physics, 35(1), 121-141. doi: 10.22059/jesphys.2009.79975. (in Persian)  
Raziei, T., Mofidi, A., Santos, J.A. & Bordi, I., 2012. Spatial patterns & regimes of daily precipitation in Iran in relation to large‐scale atmospheric circulation. International Journal of Climatology, 32(8), p.1226.  https://doi.org/10.1002/joc.2347
Rodwell, M.J. & Hoskins, B.J. (1996). Monsoons & the dynamics of deserts. Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, 122(534), pp.1385-1404. https://doi.org/10.1002/qj.49712253408
Rodwell, M.J. & Hoskins, B.J. (2001). Subtropical anticyclones & summer monsoons. Journal of Climate, 14(15),3192-3211. https://doi.org/10.1175/1520-442(2001)014<3192:SAASM>2.0.CO;2
Saleghi, M. (2003). Modeling the climatic effects of thermal lows in the subtropical region. Geographical Research, 18(3), 74–90. (in Persian)  
saligeh, M. & sadegineia, A. (2010). Investigation Subtropical High Pressure Spatial Variations in Summer Rainfalls of the Southern Half of Iran. Geography & Development, 8(17), 83-98. doi: 10.22111/gdij.2010.1135. (in Persian)  
Sanadizadeh, S., Lashkari, H., & Daryabari, S. J. (2023). Synoptic patterns leading to extreme cold events during the cold season along southern coastal Iran. Natural Geography, 61, 23–41. (in Persian)  
Schulman, L.L. (1973). On the summer hemisphere Hadley cell. Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, 99(419), pp.197-201. https://doi.org/10.1002/qj.49709941916
WU, G., LIU, Y. & LIU, P., 2004. Formation of the summertime subtropical anticyclones. In East Asian Monsoon (pp. 499-544). https://doi.org/10.1142/9789812701411_0014
Zangeneh, S., Lashkari, H., & Moradi, M. (2015). Synoptic analysis of Saudi pressure & effect on drought the South & South West of Iran. Geography & Environmental Sustainability, 5(2), 17-31. (in Persian)  
Zarrin, A., & Mofidi, A. (2011). Is the summer subtropical high over Iran an extension of the Azores high? A critical review. In Proceedings of the 11th Congress of the Iranian Geographers Association (pp. 1–15). Shahid Beheshti University. (in Persian)  

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار