نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی
نویسندگان
1 استاددانشگاه ارومیه،ارومیه،ایران
2 دانشجوی دکترای دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه،ارومیه،ایران
چکیده
تازه های تحقیق
مطابق با نظریه‌های رایج در حوزه رقابت‌پذیری منطقه‌ای، اقتصاد کلاسیک بر اساس نظریه‌های آدام اسمیت و دیوید ریکاردو به توزیع منابع و مزیت‌های نسبی تاکید دارد. در این راستا، استان آذربایجان شرقی به عنوان نخستین استان، با برخورداری از منابع و وجود زیرساخت‌های صنعتی، معدنی و حمل و نقل، می‌تواند مزیت‌های نسبی بالایی را ارائه دهد. به همین ترتیب، زنجان به عنوان دومین استان با تولیدات معادن و زیرساخت‌های حمل و نقل، قادر به ایجاد رقابت‌پذیری است. مطابق با نظریه نئوکلاسیک که بر پایه تعادل بازار و تخصیص بهینه منابع استوار است، کارایی و بهره‌وری عوامل تولید بر عملکرد اقتصادی تأثیرگذار است. استان اردبیل با جاذبه‌های گردشگری و منابع طبیعی منحصر به فرد، اگرچه در مقام سوم قرار دارد، اما می‌تواند با بهبود بهره‌وری و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، بهبود چشمگیری در رقابت‌پذیری خود ایجاد کند. در مقابل، آذربایجان غربی با چالش‌های اقتصادی و کمبود سرمایه‌گذاری، در مقام چهارم قرار گرفته و نیاز به اصلاحات ساختاری و افزایش سرمایه‌گذاری دارد. اقتصاد کینزی به نقش تقاضا و دخالت دولت در اقتصاد تأکید دارد و می‌تواند به تحلیل وضعیت اقتصادی این استان‌ها از منظر تقاضای کل و سیاست‌های حمایتی بپردازد به‌طوری‌که استان آذربایجان شرقی با سیاست‌های توسعه‌ای و حمایت از صنایع کوچک و متوسط، توانسته است به رشد اقتصادی خود ادامه دهد. در این راستا، اردبیل و آذربایجان غربی نیز می‌توانند با توجه به سیاست‌های توسعه‌ای، به افزایش تقاضا و ایجاد اشتغال کمک کنند. همچنین، جغرافیای اقتصادی و مزایای موقعیتی استان‌ها در تحلیل رقابت‌پذیری آنها از اهمیت بالایی برخوردار است. استان آذربایجان شرقی به دلیل نزدیکی به مرزهای خارجی و وجود زیرساخت‌های حمل و نقل مناسب، توانسته است به عنوان یک هاب تجاری و صنعتی عمل کند. زنجان نیز با قرارگیری در مسیرهای اصلی تجاری، می‌تواند به عنوان یک نقطه جذب سرمایه و توسعه اقتصادی شناخته شود. از سوی دیگر، اردبیل با جاذبه‌های گردشگری و منابع طبیعی، می‌تواند به عنوان یک مقصد گردشگری مهم در شمال غرب ایران مطرح شود. در نهایت، نظریه اقتصاد تکاملی به تغییرات و تحولات در ساختار اقتصادی و نهادها اشاره دارد. استان آذربایجان شرقی با تحولات مثبت در زمینه فناوری و نوآوری، به عنوان پیشرو در رقابت‌پذیری شناخته می‌شود. زنجان نیز با توجه به ظرفیت‌های معدنی و وجود زیرساخت‌های حمل‌ونقلی، قابلیت توسعه و نوآوری را داراست. در مقابل، استانهای اردبیل و آذربایجان غربی باید با توجه به تحولات اقتصادی و نیازهای بازار، به اصلاحات و بهبود ساختارهای اقتصادی خود بپردازند تا بتوانند در مسیر رقابت‌پذیری قرار گیرند.
در نهایت با مقایسه نتایج این پژوهش با سایر پژوهش‌ها می‌توان اشاره کرد که نتایج این پژوهش با پژوهش‌های جامی (1399) همسو نمی‌باشد به‌طوری‌که پژوهش حاضر رتبه‌بندی متفاوتی از استانهای شمال غرب کشور را ارائه نموده است، البته دلیل اصلی این تمایز می‌تواند در شاخص‌های انتخابی و وزن انتخابی برای شاخص‌ها باشد. با پژوهش آل عمران و همکاران (1398) به جهت وضعیت بهتر استان آذربایجان شرقی نسبت به سایر استانهای شمال غرب همسو می‌باشد. همچنین با پژوهش محمدی و نوری (1396) در راستای سنجش توان اقتصادی استانهای ایران برای توسعة منطقه‌ای همسو نمی‌باشد به‌طوری‌که مطابق یافته‌های این پژوهش بر مبنای توان اقتصادی توسعه منطقه‌ای استانهای شمال غرب به ترتیب آذربایجان‌غربی، آذربایجان‌شرقی، اردبیل و زنجان می‌باشند که مغایر با یافته‌های این پژوهش می‌باشد، به‌نظر می‌رسد تفاوت در روش پژوهش و همچنین سال پایه داده‌های آماری، عامل اصلی این مغایرت باشد.
استانهای شمال غرب کشور به‌عنوان مناطقی با پتانسیل‌های اقتصادی بالا، ظرفیت‌های متنوعی برای رقابت‌پذیری دارند. این استان‌ها با برخورداری از منابع طبیعی غنی، نظیر آب‌وخاک حاصلخیز، امکان توسعه کشاورزی و صنایع غذایی را فراهم می‌کنند. همچنین، موقعیت جغرافیایی این استان‌ها به‌عنوان دروازه‌ای به کشورهای همسایه، فرصت‌های مناسبی برای توسعه تجارت و صادرات محصولات محلی ایجاد می‌کند. با توجه به وجود زیرساخت‌های حمل‌ونقل، از جمله راه‌های ارتباطی و شبکه‌های حمل‌ونقل ریلی، امکان تسهیل تبادل کالا و خدمات افزایش می‌یابد. علاوه بر این، نیروی کار جوان و تحصیل‌کرده در این استان‌ها، یکی دیگر از مزیت‌های رقابتی آنها محسوب می‌شود. توسعه صنایع دانش‌بنیان و فناورانه، می‌تواند به بهبود بهره‌وری و افزایش توان رقابتی این مناطق کمک کند. همچنین، با توجه به سرمایه‌گذاری‌های اخیر در بخش گردشگری، استانهای شمال غرب فرصت‌های مناسبی برای جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی و داخلی دارند. در نهایت، با برنامه‌ریزی صحیح و همکاری میان دولت و بخش خصوصی، می‌توان به ارتقاء سطح رقابت‌پذیری اقتصادی این استان‌ها کمک کرد و زمینه‌های رشد و توسعه پایدار را فراهم ساخت.
یافته‌های این پژوهش نشانگر این است که در بررسی وضعیت برخورداری از منابع چهار استان شمال غرب کشور، آذربایجان‌شرقی، آذربایجان‌غربی، اردبیل و زنجان، استان آذربایجان‌شرقی در میان سایر استان‌ها به‌عنوان پیشروترین استان در حوزه توسعه اقتصادی و زیرساخت‌های صنعتی، معدنی و حمل‌ونقل به شمار می‌رود. استان زنجان نیز با قابلیتهای فراوان در زمینه معادن و زیرساخت‌های حمل‌ونقل در رتبه دوم قرار گرفته است. استانهای اردبیل و آذربایجان‌غربی به‌عنوان جایگاه‌های سوم و چهارم، نیازمند توجه بیشتری در زمینه‌های توسعه صنعتی، مالی و کشاورزی هستند. به‌طورکلی، آذربایجان‌شرقی به دلیل توسعه‌یافتگی صنعتی، میزان تولید ناخالص داخلی و بهینه‌سازی عملکرد اعتبارات و زنجان به سبب نسبت بالای معادن فعال و سرانه ارزش تولیدات معدنی و همچنین وجود زیرساخت‌های حمل‌ونقل متراکم، وضعیت بهتری نسبت به اردبیل و آذربایجان‌غربی دارند. این موضوع در یافته‌های مدل کوکوسو نیز مورد تأیید قرار گرفته است به‌طوری‌که مطابق نتایج این مدل استان آذربایجان شرقی با مقدار 669/2 در رتبه اول، استان زنجان با مقدار 424/2 در رتبه دوم، استان اردبیل با مقدار 765/1 در رتبه سوم و استان آذربایجان غربی با مقدار 723/1 در رتبه چهارم قرار گرفته است. همچنین مطابق نتایج مدل متاسوآت و منابع و توانایی‌های مؤثر شناسایی شده، استان آذربایجان شرقی به‌عنوان استان برتر به لحاظ برخورداری از منابع و رقابت‌پذیری منطقه‌ای در میان این استان‌ها در رتبه اول و سپس در رتبه دوم، استان زنجان قرار گرفته است، همچنین استان اردبیل و آذربایجان غربی به ترتیب در رتبه‌های سوم و چهارم قرار گرفته‌اند.
یافته‌های این پژوهش بر مبنای نظریه‌های اقتصادی مانند نظریه اقتصاد کلاسیک، اقتصاد تکاملی و جغرافیای اقتصادی نشان می‌دهد که تأثیر قابلیت‌ها و پتانسیل‌های محیطی در ارتقاء سطح توانهای اقتصادی جوامع انسانی نقش بسیار مهم و حیاتی ایفا می‌کند. بر اساس نظریه اقتصاد کلاسیک، منابع طبیعی، نیروی کار و سرمایه‌های فیزیکی و انسانی به عنوان عوامل کلیدی رشد اقتصادی محسوب می‌شوند که در صورت بهره‌برداری بهینه، منجر به افزایش تولید و توسعه اقتصادی می‌گردند. در نظریه اقتصاد تکاملی، تأکید بر فرآیندهای یادگیری، نوآوری و انطباق مداوم با تغییرات محیطی وجود دارد؛ بنابراین، قابلیت‌ها و پتانسیل‌های محیطی می‌توانند زمینه‌ساز توسعه پایدار و بهره‌برداری هوشمندانه از منابع باشند. همچنین، طبق اصول جغرافیای اقتصادی، مکان‌مندی و توزیع فضایی عوامل اقتصادی نقش مهمی در تعیین سطح رقابت‌پذیری منطقه‌ای دارند؛ به گونه‌ای که نزدیکی به بازارهای عمده، زیرساخت‌های ارتباطی و منابع طبیعی غنی، می‌تواند مزیت‌های رقابتی قابل توجهی برای مناطق مختلف ایجاد کند. در این رستا مطابق نتایج این پژوهش بهره‌مندی استان آذربایجان‌شرقی از قابلیت‌ها و پتانسیل‌های محیطی بهتر نسبت به سایر استانهای مورد بررسی، بر اساس نظریه مرکز-پیرامون، این استان را به عنوان یک قطب توسعه‌یافته معرفی می‌کند که از توان رقابتی بالایی در عرصه اقتصادی در میان این جوامع برخوردار است. در نتیجه، ارتقاء و بهره‌برداری مؤثر از قابلیت‌ها و پتانسیل‌های محیطی، نه تنها سطح توانهای اقتصادی جوامع انسانی را افزایش می‌دهد، بلکه نقش مهمی در تقویت رقابت‌پذیری منطقه‌ای، جذب سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی، توسعه فناوری و ایجاد فرصت‌های شغلی ایفا می‌کند.
از محدودیت‌های اصلی این پژوهش می‌توان به دسترسی به داده‌های بروز و قابل قیاس برای استانهای شمال غرب اشاره کرد به‌طوری‌که آخرین داده در دسترس و مصوب مرکز آمار ایران مربوط به سال 1401 می‌باشد. همچنین با توجه به یافته‌های پژوهش و به تفکیک استانهای مورد مطالعه، پیشنهادهای کاربردی زیر تدوین گردیده است:
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Objective: The main goal of this research is to measure and evaluate competitive economic capabilities in the northwestern provinces of Iran.
Methods: The research method is descriptive-analytical in nature and applied in terms of purpose, with data collection conducted through both library and field studies. The statistical population of this research includes the provinces located in northwestern of the Iran, specifically Ardabil, East Azarbaijan, West Azarbaijan, and Zanjan. The analysis of the collected data was performed quantitatively using software such as EXCEL, Meta-SWOT, and ARC GIS. To weight the criteria (including 25 economic indicators), the Ordinal Priority Approach method was utilized, while the CoCoSo method was applied to assess the existing conditions of the provinces and rank them. Finally, the Meta-SWOT model was used to analyze regional competitiveness among the northwestern provinces based on availability of resources and regional competitiveness.
Results: The findings of this research indicate that in examining the status of resource availability in the four northwestern provinces of the country—East Azarbaijan, West Azarbaijan, Ardabil, and Zanjan—East Azarbaijan is recognized as the leading province in terms of economic development and industrial, mining, and transportation infrastructure. Zanjan province, with its numerous capabilities in mining and transportation infrastructure, ranks second. Additionally, according to the results of the Meta-SWOT model and the identified effective resources and capabilities, East Azarbaijan ranks first among these provinces in terms of resource availability and regional competitiveness, followed by Zanjan in second place. Ardabil and West Azarbaijan are ranked third and fourth, respectively.
Conclusions: The findings of this research, based on economic theories such as classical economics, evolutionary economics, and economic geography, indicate that the influence of environmental capabilities and potentials plays a very important and vital role in enhancing the economic capacities of human societies.
کلیدواژه‌ها [English]
هدف: هدف اصلی این پژوهش سنجش و ارزیابی توانهای اقتصادی رقابتی در استانهای شمال غربی ایران می‌باشد.
روش پژوهش: روش پژوهش حاضر، به لحاظ ماهیت، توصیفی-تحلیلی و به لحاظ هدف، کاربردی می‌باشد. بدین ترتیب، جمع‌آوری اطلاعات به‌صورت کتابخانه‌ای و میدانی انجام گرفته است. محدوده موردمطالعه پژوهش استانهای واقع در شمال غرب ایران: آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل و زنجان است. روش تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای EXCEL، Meta-SWOT و ARC GIS بوده است؛ به‌طوری‌که در راستای وزن‌دهی به شاخص‌ها (شامل 25 شاخص اقتصادی) از روش اولویت ترتیبی، جهت بررسی وضع موجود استان‌ها و رتبه‌بندی آنها از روش CoCoSo و در نهایت با استفاده از مدل Meta-SWOT، رقابت‌پذیری منطقه‌ای بر پایه برخورداری از منابع در بین استان‌ها بررسی‌شده است.
نتایج: یافته‌ها نشانگر این است که در بررسی وضعیت برخورداری از منابع، آذربایجان‌شرقی، پیشروترین استان در حوزه توسعه اقتصادی و زیرساخت‌های صنعتی، معدنی و حمل‌ونقل می‌باشد. استان زنجان در زمینه معادن و زیرساخت‌های حمل‌ونقل در رتبه دوم قرار گرفته است. همچنین مطابق نتایج مدل Meta-SWOT، منابع و توانایی‌های مؤثر شناسایی‌شده و برخورداری از منابع و رقابت‌پذیری منطقه‌ای، استانهای آذربایجان شرقی، زنجان، اردبیل و آذربایجان غربی، به ترتیب در رتبه‌های اول تا چهارم قرارگرفته‌اند.
نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش بر مبنای نظریه‌های اقتصادی مانند نظریه اقتصاد کلاسیک، اقتصاد تکاملی و جغرافیای اقتصادی نشان می‌دهد قابلیتهای محیطی در ارتقاء سطح توانهای اقتصادی استانهای موردبررسی، نقش مهم و حیاتی ایفا کرده‌اند.
)