Passive defense and earthquake assessment in urban centers using VIKOR and TOPSIS fuzzy model (case study of Tabriz metropolitan areas)

Document Type : Research Paper

Author

Postdoctoral Researcher in Geography and Urban Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, Tabriz University, Tabriz, Iran

10.22034/gp.2024.56809.3142

Abstract

The city is not only a collection of buildings, but a phenomenon beyond a building complex. Therefore, a city cannot be considered unique only in the collection of buildings. One of the dangers that threaten many cities in the world is earthquakes. Earthquake has long been one of the most dangerous natural hazards and has a high risk. Earthquake risk is an expected damage that will cause damage to elements of society or the environment. For this reason, the protection of the city against earthquakes cannot be considered only in retrofitting and building earthquake-resistant buildings. The connection of the northwest of the country has been done after obtaining the opinions of experts in earthquake and passive defense and urban planning, the necessary investigations and analyzes were carried out using Vikor and TOPSIS fuzzy models, and the result of the model was shown using GIS software as a vulnerability map of the display areas. has been given and finally, areas 2, 3, 7, 4, Tabriz metropolitan municipality with less vulnerability and areas 10, 5, 1, 9, 6 and 8 located in the northeastern and northern areas of the city have been identified as unsuitable and critical. and the causes of vulnerability were expressed and solutions to control vulnerability were presented using data and matching the results of models.

Keywords

Main Subjects


شهر تنها یک مجموعه از ساختمان‌ها نیست، بلکه پدیده‌ای فراتر از یک مجموعه ساختمانی است. لذا نمی‌توان به هیچ عنوان شهر را تنها در مجموعه ساختمان‌ها منحصر دانست یکی از خطراتی که بسیاری از شهرهای جهان را تهدید می‌کند زمین لرزه یا همان زلزله است. زلزله از دیر باز جزء پر خطرترین مخاطرات طبیعی بوده و از ریسک بالایی برخوردار است. ریسک زلزله، خسارت قابل انتظاری است که در اثر آن به عناصری از جامعه یا محیط آسیب‌هایی وارد می‌شود. به همین دلیل ایمن سازی شهر در برابر زلزله را نمی‌توان تنها در مقاوم سازی و ساختن بناهای مقاوم در برابر زلزله دانست در این مقاله در مورد چگونگی وضعیت خطرپذیری زلزله در سطح مناطق کلان شهر تبریز به عنوان یک شهر تاریخی- فرهنگی و قطب اقتصادی- ارتباطی شمال غرب کشور انجام گرفته است پس از اخذ نظرات تعداد 30 نفر متخصص زلزله و پدافندغیرعامل و برنامه‌ریزی شهری، بررسی و تحلیل‌های لازم با استفاده از مدل‌های ویکور و تاپسیس فازی انجام و نتیجه مدل به وسیله نرم‌افزار GIS بصورت نقشه آسیب‌پذیری مناطق نمایش داده شده است و در نهایت به ترتیب مناطق 2، 3، 7، 4، (با مساحت 83/10408 هکتار) شهرداری کلان شهر تبریز با آسیب‌پذیری کمتر و مناطق 10، 1، 5، 9 و 6 و 8 (با مساحت 34/14069 هکتار) واقع در محدوده‌های شمال شرقی، شمالی شهر نامناسب و بحرانی تشخیص داده شدند و علل آسیب‌پذیری بیان و راهکارهای مهار آسیب‌پذیری با استفاده از داده‌ها و تطبیق نتایج مدل‌ها ارائه شد.

 
ابراهیمی، مجید؛ سلمانی مقدم، محمد؛ امیراحمدی، ابوالقاسم و مریم نوری (1394). «ارزیابی آسیب پذیری لرزه‌ای شهر بَردَسْکن در برابر زلزله با استفاده از مدل سلسله مراتبی وارون (IHPW)»، مجلة مخاطرات محیط طبیعی، 6: 105-137.
اسدی نظری، مهرنوش (1383). «برنامه‌ریزی و مکان‌یابی اردوگاه‌های اسکان موقت بازماندگان زلزله، نمونه موردی: منطقه 1 (ناحیه 6) شهر تهران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد شهرسازی گروه شهرسازی (برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای)، دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس.
اصغری زمانی، اکبر (1379). پژوهشی در روند حاشیه نشینی در ایران، مورد نمونه شهر تبریز، رسالة کارشناسی ارشد، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، استاد راهنما: کریم حسین‌زاده دلیر، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز.
بیاتی خطیبی، مریم (1383). «مخاطرات ناشی از توسعه شهری بر روی ناهمواریهای گسلدار»، مسکن و انقلاب، شماره 107.
پورمحمدی، محمدرضا و ملکی، کیومرث (۱۳۹۵). پدافند غیرعامل؛ استراتژی‌های توسعه و امنیت منطقه شهری، انتشارات: موسسه نشر شهر با همکاری معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری، چاپ اوّل، تهران.
پورمحمدی، محمدرضا و ملکی، کیومرث (۱400). پدافند غیرعامل و استراتژی‌های توسعه و امنیت منطقه شهری، چاپ دوم (ویرایش جدید همراه با اضافات)، ناشر: انتشارات فروزش.
حسین‌زاده دلیر، کریم؛ ملکی، کیومرث؛ شفاعتی، آرزو و حیدری‌فر و محمدرئوف (۱۳۹۱). «پدافند غیرعامل و توسعه پایدار شهری با تأکید بر کاربری‌های تهدید پذیر کلان‌شهر تبریز از منظر جنگ»، نشریه جغرافیا و پایداری محیط دانشگاه رازی کرمانشاه، 2(5)، 1-24.
حیدری، محمدجواد (1397). «ارزیابی آسیب‌پذیری بافت‌های شهری از خطر زلزله (مطالعه موردی بافت قدیم شهر زنجان)»، مهندسی جغرافیایی سرزمین، 2(3)، 101-115.
دفتر تقسیمات سیاسی استانداری آذربایجان شرقی (1402).
خدابخشی، زهرا و ابراهیمی قوزلو؛ میرمعظم (1392). «بررسی وضعیت پدافند غیرعامل در خراسان جنوبی»، همایش ملی خراسان جنوبی، دانشگاه بیرجند، 4 و 5 اردیبهشت‌ماه.
زنگی آبادی، علی و تبریزی، نازنین (1385). «زلزلة تهران و ارزیابی فضایی آسیب پذیری مناطق شهری»، پژوهش‌های جغرافیایی (56)، 115-130.
سرور، هوشنگ؛ کاشانی اصل، امیر (1395). «ارزیابی آسیب‌پذیری کالبدی شهر اهر در برابر زلزله»، فصلنامه آمایش محیط، 9(34)، 87-108.
سعیدنیا، احمد (1387). کاربری زمین شهری، نشریه شماره 99، انتشارات مرکز مطالعات برنامه‌ریزی شهری، شهرداری تهران.
صفری، عباس (1376). برنامه‌ریزی مواجهه با سوانح طبیعی (مطالعه موردی زلزله منطقه طارم علیا)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته شهرسازی گرایش برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، گروه شهرسازی دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی.
علیدوستی، سیروس (1371). کاربرد مدیریت بحران در کاهش ضایعات زلزله، انتشارات دانشگاه تهران.
عمرانی، بهروز (1385). «بررسی زلزله‌های تاریخی و زلزله‌نگاری در تبریز»، مجموعه مقالات اولین همایش ملی مدیریت بحران زلزله در شهرهای دارای بافت تاریخی، دانشگاه یزد، صص 10-27.
علوی، سیدعلی؛ ابراهیمی، محمد؛ نجف پورمحمودآباد، بهمن و خالدی، عبدالله (1395). «ارزیابی میزان آسیب‌پذیری بافت فرسوده شهر میناب در برابر زمین لرزه». دو فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، (9)، 71-82.
عیسی‌لو، شهاب‌الدین؛ لطیفی، غلامرضا و گودرزی، وحید (1395). «ارزیابی آسیب‌پذیری کالبدی بافت منطقه یک شهر تهران در برابر زلزله احتمالی با استفاده از روش IHWP و سیستم GIS»، فصلنامه علمی پژوهشی اطلاعات جغرافیایی سپهر، 25(100)، 73-87.
فاضل، سوگل؛ تقوایی، مسعود و محمودزاده، امیر (1396). پهنه‌بندی آسیب‌پذیری لرزه‌ای شهری با استفاده از مدل ANP مطالعه ی موردی: شهر نجف آباد، دو فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، (11)، 121-132.
قربانی، رسول؛ روستایی، شهریور و ابوالحسنی، نسیم (1402). بررسی مداخالت کالبدی در بافتهای تاریخی و تاثیر آن بر انسجام و پیوستگی سازمان فضایی مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر تبریز. نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، 27(83)، 117-131.
قنبری، ابوالفضل؛ سالکی ملکی، محمدعلی و قاسمی، معصومه (1392). پهنه بندی میزان آسیب‌پذیری شهرها در مقابل خطر زمین لرزه (نمونه موردی: شهر تبریز)، فصلنامه جغرافیا و مخاطرات محیطی، 5(21)، 35.
کرمی، فریبا؛ قنبری، ابوالفضل و حسن دوست فراحانی، داود (1399). مکانیابی سایت‌های حیاتی و حساس در شهرستان بجنورد با رویکرد پدافند غیرعامل، نشریه جغرافیا و برنامه شهری دانشگاه تبریز، 24(73)، 257-275.
کرمی، فریبا؛ کریم‌زاده، حسین و احمدی، محمدجواد (1400). مکانیابی پایگاه‌های پشتیبانی مدیریت بحران با رویکرد پدافند غیرعامل در مناطق مرزی - مطالعه موردی: شهرستان بانه، فصلنامه اطلاعات جغرافیایی (سپهر)، 30(118)، 185-201.
محمودزاده، حسن؛ نعیمی پیوستی، ابوالفضل و مسعودی، حسن (1400). «شناسایی عوامل موثر بر توسعه شهر سررود( سردری) و تبعات الحاق آن به مادر شهر تبریز با رویکرد آینده‌نگاری»، نشربه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دانشگاه تبریز، 25(75)، 222-207
ملکی، کیومرث (1391). ارزیابی و تحلیل آسیب‌پذیری کاربری‌های حساس شهر تبریز از منظر پدافندغیر عامل با تأکید بر بحران زلزله با استفاده از GIS، طرح تحقیقاتی همکاران بخش دفاع سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح.
ملکی، کیومرث (1397). برنامه آمایش سرزمین استان کرمانشاه، بخش اول، فصل چهارم، بخش مطالعاتی: پدافند غیرعامل و مخاطرات محیطی و محیط زیستی، کارفرما سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان کرمانشاه، مجری دانشگاه رازی، مدیر پروژه دکتر جمال فتح اللهی، زمستان.
ملکی، کیومرث (1400). «تبیین و ارائه الگوی کالبدی-فضایی توسعه شهری در پهنه‌های خطر زلزله (مورد مطالعه: کلان شهر کرمانشاه)»، رساله دکتری تخصصی (Ph.D.) رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام نور، مرکز تحصیلات تکمیلی تهران، دانشکده علوم اجتماعی، گروه جغرافیا.
ملکی، کیومرث (1402). شبکه تهدید و حلقه مخاطره در بحران زلزله با رویکردی بر پدافند غیرعامل در برنامه‌ریزی کاربری اراضی چند منظوره (مطالعه موردی: کلانشهر تبریز)، طرح پسا دکتری رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، استاد راهنما: پروفسور محمدرضا پورمحمدی.
ملکی، کیومرث؛ پورمحمدی، محمدرضا؛ یوسفی شهیر، هانیه و کرمی، محمدرضا (1401الف). ارزیابی ساختار محله‌ای- فضایی سکونتگاه‌های شهری مبتنی بر مخاطره زلزله از منظر پدافندغیرعامل (مطالعه موردی: کلان‌شهر کرمانشاه)، دو فصلنامه مدیریت بحران دانشگاه صنعتی مالک اشتر با همکاری انجمن علوم ایمنی ایران، (22)، 1-21.
ملکی، کیومرث؛ علی اکبری، اسماعیل و پاهکیده، اقبال (1401ب). ریسک پذیری توسعه فیزیکی شهر کرمانشاه در مقابل خطر زلزله با رویکرد پدافند غیر عامل، نشریه فضای شهری و حیات اجتماعی دانشگاه تبریز، 1(2)، 95-114.
نورالهی، حانیه؛ سلیمانی، عاطفه؛ برزگر، اکرم و علیدوستی، علی (1392). ارزیابی میزان حساسیت دارایی‌ها و پهنه‌های شهری با استفاده از تحلیل اندرکنشی با رویکرد برنامه‌ریزی شهری، دو فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، (4).
مهندسین مشاور نقش محیط (1395). عمران (طرح توسعه و جامع) شهر تبریز (الف) جلد اول: بررسی کلی منطقه، وزارت راه و شهرسازی؛ اداره کل راه و شهرسازی استان آذربایجان شرقی، مصوب 24/08/1395.
Ambraseys, N. N. & Melville, C. P, (1982). A History of Persian Earthquakes (Cambridge University) Press,Cambridge.         
Elshehabi, O. (2015). Rootless Hubs: Migration, Urban Commodification and ‘the Right to the City’in the GCC. Transit States: Labour, Migration & Citizenship in the Gulf, London, Pluto Books, 101-131.
Moehle. J., Barkley. C., Bonowitz, D., Karlinsky, S., Maffei, J., Poland, C. (2009). the Resilient City-A Way of Thinking about Preparedness, Mitigation, and Rebuilding, Proceeding of the NZSEE conference‚ Apr 3-5, Christchurch.
Rashed. T,Weeks. J,Couclelis. H,Herold. M, (2017). an integrative GIS and remote sensing model for place-based urban vulnerability analysis.
UN/ ISDR. (2005). Hyogo Framework for 2005-2015: Building the Resilience of the Nations and Communities to Disasters. www.unisdr.org/wcdr/intergover/official-docs/Hyogo-framework action English pdf, accessed.