نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشکده علوم انسانی،استاد گروه جغرافیای طبیعی دانشگاه محقق اردبیلی

2 معلم- آموزش و پرورش

3 عضو هیات علمی گروه ژئومورفولوژی دانشگاه تبریز

10.22034/gp.2020.41646.2698

چکیده

در پژوهش حاضر مخاطرات ژئومورفولوژیکی حوضه آبریز زنوزچای- واقع در شمال شهرستان مرند استان آذربایجان شرقی- مورد ارزیابی قرار گرفت. ابتدا طریق تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی نئوتکتونیک، سیلاب و زمین‌لغزش صورت گرفت. پهنه‌بندی فعالیت‌های تکتونیکی نسبی (Iat) از طریق میانگین‌گیری و ترکیب شاخص‌های ژئومورفیک گرادیان طولی آبراهه، انتگرال هیپسومتریک، شکل حوضه زهکشی، سینوزیته جبهه کوهستان، نسبت پهنای کف دره به عمق دره و فاکتور عدم تقارن حاصل می‌شود. نقشه‌های پهنه‌بندی مخاطرات سیلاب و زمین‌لغزش از طریق ترکیب لایه-های موضوعی با بهره‌گیری از مدل فرایند تحلیل شبکه (ANP) در بستر سیستم اطلاعات جغرافیایی تهیه شدند. داده‌های بارش، تصاویر مدل رقومی ارتفاع (DEM)، نقشه‌های زمین‌شناسی و تصاویر ماهواره‌ای Sentinel مهم‌ترین داده‌های مورد استفاده در تحقیق حاضر می‌باشند. نتایج حاصل از شاخص‌های ژئومورفیک بیانگر این است که بخش قابل توجهی از آنومالی‌های این شاخص‌ها از اختلافات سنگ‌شناسی حوضه نشات می‌گیرند. پهنه‌بندی تکتونیک فعال منطقه نیز حاکی از ضعف نسبی فرایندهای نئوتکتونیکی و جنبش گسل‌های منطقه و غلبه فرایندهای فرسایشی می‌باشد. در رابطه با خطر وقوع سیلاب نتایج مدل ANP نشان داد که متغیرهای شیب، فاصله از رودخانه و تحدب سطح زمین اهمیت بالاتری در پخش سیلاب برعهده دارند. از نظر خطر وقوع سیلاب، درحدود 4 درصد از سطح حوضه زنوزچای در کلاس خطر بسیار زیاد و 4/7 درصد در کلاس خطر زیاد واقع شده است. پهنه‌های خطرناک منطبق بر بستر دره‌های دو آبراهه اصلی حوضه می‌باشند و درنتیجه، بخش‌هایی از سکونتگاه‌های موجود در این دره‌ها در معرض سیلاب‌های مخرب قرار دارند. درنهایت، براساس نتایج مدل ANP سه متغیر شیب، لیتولوژی و بارش اهمیت بالاتری در احتمال وقوع زمین‌لغزش‌های منطقه دارند. درحدود 16 درصد حوضه زنوزچای در کلاس خطر زیاد و 7 درصد آن در کلاس خطر بسیار زیاد زمین‌لغزش واقع شده‌اند. وقوع زمین‌لغزش در قسمت‌های میانی حوضه به دلیل مجموعه‌ای از شرایط، مانند حضور شیب و سازندهای زمین‌شناسی مستعد، از احتمال بالاتری برخوردار است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Assessing the Geomorphological Hazards of the Zonouzchay Catchment

نویسندگان [English]

  • Mousa Abedini 1
  • biuk fathalizadeh 2
  • Masomeh Rajabi 3

1 Mousa Abedini Professor Department of Geomorphology Faculty of Literature and Humanities University of Mohaghegh Ardabili- Ardabil,Iran

2 Teacher - Education Organization

3 University of Tabriz, Tabriz

چکیده [English]

This study completed by preparing neotectonic, flood, and landslide zoning maps. The zoning of relative tectonic activity (Iat) is achieved by averaging and combining geomorphic indices of canal longitudinal gradient, hypsometric integral, drainage basin shape, mountain front sinusoidality, valley floor width to valley depth ratio, and asymmetry factor. Flood and landslide hazard zoning maps were also prepared by combining thematic layers using the network analysis process (ANP) model in the GIS context. Precipitation data, digital elevation model (DEM) images, geological maps, and Sentinel satellite images are the most important data used in the present study. The results of geomorphic indices indicate that a significant part of the anomalies of these indices originates from the lithological differences of the basin. Active tectonic zoning of the region also indicates the relative weakness of neotectonic processes and the movement of faults in the region and the predominance of erosive processes. Regarding the risk of floods, the results of the ANP model showed that the variables of the slope, distance from the river, and convexity of the land surface are more important in flood distribution. In terms of flood risk, about 4% of the surface of the Zonouzchay Catchment is in the high-risk class and 7.4% is in high-risk class. The hazardous zones coincide with the bed of the valleys of the two main waterways of the basin, and as a result, parts of the settlements in these valleys are exposed to destructive floods. Finally, according to the results of the ANP model, the three variables of slope, lithology, and precipitation are more important in the probability of landslides in the region. About 16% of the Zonouzchay Catchment is in the high-risk class and 7% are in the very high landslide risk class

کلیدواژه‌ها [English]

  • Geomorphological hazards
  • Flood
  • Landslide
  • Neotectonic
  • GIS
  • Zonouzchay catchment