نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی
نویسندگان
1 استاد دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز،تبریز،ایران
2 دانشگاه تبریز
3 دانشجوی دکترای گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
چکیده
تازه های تحقیق
نتایج یافته‌های توصیفی حاکی از آن است که بیشترین فراوانی مقالات مربوط به سال 1400 با تعداد 6 عنوان مقاله و کمترین میزان فراوانی مربوط به سال‌های 1396 و 1398 با صرفا یک عنوان مقاله می‌باشد. مقالات منتخب حاصل کار و مشارکت مجموع 48 نویسنده از 7 استان و 8 شهر کشور ایران بوده است و بیشترین تعداد مقالات به لحاظ توزیع مکانی نویسندگان و یا همان محل تدوین متعلق به استان آذربایجان شرقی است و کمترین تعداد مقالات به لحاظ توزیع مکانی نویسندگان متعلق به استان‌های زنجان، اردبیل، قزوین، کرمانشاه، خوزستان می‌باشد. همچنین غالب نویسندگان مقالات منتخب دارای مدرک علمی کارشناسی ارشد بودند.
یافته‌های محتوایی مقالات نیز نشانگر آن است بیشترین و کمترین تعداد مقالات به لحاظ نوع پژوهش، به ترتیب دارای رویکرد ترکیبی (آمیخته) و کیفی می‌باشند. همچنین بیشترین و کمترین تعداد مقالات به لحاظ هدف پژوهش به ترتیب دارای هدف پژوهش کاربردی و بنیادی هستند. در ادامه یافته‌های محتوایی مقالات حاکی از آن است که بیشترین و کمترین تعداد مقالات به لحاظ ماهیت و روش تحقیق به ترتیب دارای رویکرد پژوهشی توصیفی-تحلیلی و رویکرد پژوهشی همبستگی می‌باشند. همچنین بیشترین و کمترین تعداد مقالات به لحاظ روش گردآوری داده‌ها به ترتیب دارای روش میدانی و کتابخانه‌ای هستند، لازم به ذکر می‌باشد که 13 عنوان و معادل 25/81% از مقالات به صورت توامان از روش کتابخانه‌ای و میدانی برای گردآوری داده‌ها بهره جستند. در نهایت نیز یافته‌های محتوایی مقالات در رابطه با سوالات پژوهش‌ها نشان داد که بیشترین و کمترین تعداد مقالات چگونگی و چیستی را مورد بررسی قرار دارند که در این میان تعداد 6 عنوان و معادل 5/37% از مقالات هم چیستی و هم چگونگی را بررسی نموده‌اند.
با توجه به یافته‌های پژوهش و در پاسخ به سوالات تحقیق می‌توان گفت که مهم‌ترین عوامل و مولفه‌های تاثیرگذار بر حکمروایی شهری در دوران پساکرونا و اولویت‌بندی آن‌ها به ترتیب شامل عوامل اساسی ساختاری (اقتصاد سیاسی شهری، شرایط جغرافیایی و تاریخی) با معیارهای شفافیت، قانون‌مندی، عدالت‌محوری، اثربخشی و کارایی و تمرکززدایی؛ نهادی (ارتباط میان کارگزاران و فرهنگ) با معیارهای مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی، اجماع‌پذیری، بینش راهبردی و صداقت رسانه‌ای؛ فردی (نقش منافع شخصی در اقدامات جمعی، استراتژی‌ها و تصمیم‌های بازیگران) با معیارهای مشارکت شهروندان و جهت‌گیری توافقی؛ فرهنگی (نظام‌های ارزشی تاریخی و اجتماعی) با معیارهای تخصص‌گرایی، آگاهی بخشی و آموزش مستمر شهروندان و فضایی (برهم‌کنش‌های بین‌المللی، ملی و منطقه‌ای-محلی) با معیارهای راهبردهای نوین بهداشتی و همکاری فرابخشی سازمان‌ها می‌باشد که جزئیات مولفه‌های موثر به تفکیک عوامل مربوطه و با ذکر فراوانی و درصد تکرار فراوانی به تفصیل و در قالب جدول 5 و اشکال 4 و 5 ذکر گردیده است. حال با توجه به لزوم پیشنهاد و ارائه یک چارچوب مفهومی برای فرایند حکمروایی شهری در دوران پساکرونا، در پژوهش حاضر با تکیه بر یافته‌های تحقیق و اولویت‌بندی صورت گرفته، پیشنهاداتی اجرایی و عملیاتی به شرح زیر برای متولیان مدیریت و برنامه‌ریزی شهری ارائه می‌گردد:
ساختاری: اتخاذ رویکرد حکمروایی شهری در هنگام بروز بحران‌های مرتبط با حوزه سلامت شهروندان به دلیل اتکاء ساختار این رویکرد بر مولفه‌های مرتبط با اقتصاد سیاسی شهر، شرایط جغرافیایی و تاریخی نظیر مولفه شفافیت که تحقق آن در گرو صداقت مسئولین در دادن اطلاعات و آمارهای بهداشتی، نظرخواهی مسئولین از مردم نسبت به طرح‌های مرتبط با بهداشت عمومی، مصمم بودن به اجرای تصمیمات گرفته شده جهت مهار و کاهش اثرات سوء پاندمی و مشخص بودن فرایند تائید و تصویب سیاست‌های مقابله با پاندمی کرونا می‌باشد؛ مولفه قانون‌مندی که تحقق آن در گرو وجود قوانین کارآمد مرتبط با حوزه سلامت، رعایت عادلانه چارچوب‌های قانونی در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با بهداشت عمومی، دور بودن دست افراد غیرمسئول از تصمیم‌گیری‌های حوزه بهداشت و ایجاد چهارچوبی قانونی و مشروع برای ساختار و نیز رعایت کردن آن برای همه و ترویج آن در سطح جامعه است؛ مولفه عدالت‌محوری که تحقق آن در گرو ایجاد فرصت‌های مناسب و برابر برای همه شهروندان به منظور کاهش اثرات مخرب اقتصادی ناشی از پاندمی کرونا و تلاش برای تخصیص و توزیع عادلانه منابع و مشارکت اقشاری که در فرایند اعلام نظر و تصمیم‌گیری‌های مرتبط با حوزه سلامت نقشی ندارند، می‌باشد؛ مولفه تمرکززدایی که تحقق آن در گرو اعطای اختیارات به نهادهای محلی در جهت کسب مشروعیت و واگذاری بخشی از اختیارات و وظایف دستگاه‌های دولتی به نهادهای محلی و شهرداری‌ها در جهت اداره امور و برآوردن خواسته‌های شهروندان در طول شیوع کرونا و در دوران پساکرونا است و مولفه اثربخشی وکارایی که تحقق آن در گرو استفاده از کارایی مدیران رده‌های میانی و بالایی در رابطه با مهار پاندمی کرونا، میزان اثربخشی حکومت در جمع‌آوری درآمدهای مالیاتی و سایر درآمدهای آن و تخصیص آن به حوزه سلامت عمومی، تدوین به موقع بودجه‌های سالانه بهداشتی، توانایی حکومت در ایجاد زیرساخت‌های بهداشتی در سطح محلی، توانایی حکومت در حل مشکلات اقتصادی ناشی از بحران کرونا، کیفیت خدمات مدنی و میزان توانایی دیوان‌سالاری در زمان شیوع کرونا و نیز دوران پساکرونا و نیز توانایی حکومت در رویارویی با بحران‌های نظیر پاندمی کرونا می‌باشد.
نهادی: تاکید بر بعد نهادی حکمروایی شهری به دلیل تاکید این رویکرد بر مولفه‌های مرتبط با ارتباط کارگزاران و فرهنگ نظیر مولفه مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی که تحقق آن در گرو تلاش مدیران برای تشویق مردم به پذیرش مسئولیت‌های بهداشت شخصی و جمعی، شایستگی مدیران محله در پذیرش مسئولیت‌های مرتبط با بهداشت عمومی، اعتراف مدیران محله به اشتباهات خود در حوزه سلامت عمومی، پیگیری تحقق طرح‌های بهداشتی در دست اجرا جهت کاهش اثرات مخرب شیوع پاندمی کرونا، برگزاری جلسات عمومی برای تشریح اقدامات مدیران شهری در راستای مقابله با شیوع پاندمی کرونا، ایجاد سازوکار برای انتقال نیازها و خواسته‌های اهالی محله به مسئولان رده بالا، روراست بودن مدیران محله در ارائه برنامه‌های مهار پاندمی و کاهش اثرات بلندمدت آن در دوران پساکرونا است؛ مولفه اجماع‌پذیری که تحقق آن در گرو توجه به منافع همه شهروندان به طور مستقیم و غیرمستقیم توسط نهادهای قانونی مرتبط با حوزه سلامت می‌باشد؛ مولفه بینش راهبردی که تحقق آن در گرو فراتر رفتن از روزمرگی‌ها در برخورد با مسائل بهداشتی محله در دوران پساکرونا و بهره‌مندی از بینشی عمیق، ژرف، آینده‌نگر، گسترده و درازمدت در زمینه بهداشت عمومی است و مولفه صداقت رسانه‌ای که تحقق آن در گرو پایبندی به اصل صداقت خبری در اعلام اخبار، اطلاعات و آمارهای مرتبط با پاندمی کرونا می‌باشد.
فردی: تاکید بر بعد فردی حکمروایی شهری به دلیل تاکید این رویکرد بر مولفه‌های مرتبط با نقش منافع شخصی در اقدامات جمعی نظیر مولفه مشارکت شهروندان که تحقق آن در گرو سهیم شدن شهروندان در قدرت و تاثیرگذاردن بر تصمیم‌گیری‌های مرتبط با بهداشت عمومی، نظارت اهالی محله بر تصمیم‌گیری‌های مربوط به بهداشت محله، ایجاد بستری برای فعالیت مردم، واگذاری اداره محله به خود محله، تسهیل مداخله شهروندان در روند برنامه‌های مرتبط با حوزه سلامت است و مولفه جهت‌گیری توافقی که تحقق آن در گرو میانجیگری بین دیدگاه‌ها و منافع مختلف موجود در سطح جامعه شهری به منظور دستیابی به توافقات گسترده درباره طرح‌ها و برنامه‌ها در جهت مقابله با پاندمی کرونا و کاهش اثرات مخرب آن در دوران پساکرونا می‌باشد.
فرهنگی: توجه به بعد فرهنگی حکمروایی شهری به دلیل تاکید این رویکرد بر مولفه‌های مرتبط با نظام‌های ارزشی تاریخی و اجتماعی نظیر مولفه تخصص‌گرایی که تحقق آن در گرو بکارگیری مدیران و متولیان متخصص در تمامی حوزه‌های مرتبط با امور شهری مانند بهداشت است؛ مولفه آگاهی‌بخشی که تحقق آن در گرو افزایش آگاهی شهروندان از حقوق و مسئولیت‌های خود برای مقابله با بحران کرونا و نیز کاهش اثرات مخرب آن در دوران پساکرونا می‌باشد و مولفه آموزش مستمر شهروندان که تحقق آن در گرو آموزش شهروندان در بخش‌های مختلف شهر و در رابطه با تمامی ابعاد و زمینه‌ها نظیر بهداشت عمومی است.
فضایی: توجه به بعد فضایی حکمروایی شهری به دلیل تاکید این رویکرد بر مولفه‌های مرتبط با برهم‌کنش‌های بین‌المللی، ملی و منطقه‌ای-محلی نظیر مولفه راهبردهای نوین بهداشتی که تحقق ان در گرو معطوف‌سازی ذهنیت هر مدیر و مسئولی به این امر که چگونه و با چه تمهیدات و راهبردهایی می‌توان تاثیرات مخرب و خطرناک بحران بوجود آمده را کاهش داد و یا کاملا از بین برد، می‌باشد؛ مولفه همکاری فرابخشی سازمان‌ها که تحقق آن در گرو همکاری ارگان‌ها و سازمان‌های دولتی و غیردولتی در دوران بروز بحران برای مقابله با آن و نیز همکاری شهروندان در راستای وظایف و مسئولیت‌های شهروندی برای کاهش اثرات مخرب ناشی از بحران‌هایی نظیر پاندمی کرونا، است.
ذکر این نکته بسیار حائز اهمیت می‌باشد که عوامل و مولفه‌های موثر در شیوه حکمروایی شهری در دوران پساکرونا به صورت زنجیره‌ای به هم متصل هستند و اجرایی شدن هر کدام مستلزم اجرای سایر اصول می‌باشد؛ به عبارت دیگر عوامل و مولفه‌های موثر در شیوه حکمروایی شهری در دوران پساکرونا یک مجموعه ساختار به هم وابسته هستند که بهبود در وضعیت هرکدام به بهبود در شرایط مولفه دیگر منجر می‌شود.
در پایان جهت ارتقاء سطح کیفی مطالعات آینده پژوهشگران و دانشگاهیان نیز پیشنهاداتی به شرح زیر ارئه می گردد: انجام مطالعات امکان سنجی پیاده‌سازی اقدامات موثر و مورد نیاز جهت اتخاذ رویکرد حکمروایی شهری در دوران پساکرونا با تاکید بر عوامل و مولفه‌ها و اولویت‌بندی‌های شناسایی شده در پژوهش حاضر، انجام پژوهش‌های فراتحلیل در رابطه با موضوع پژوهش با استفاده از روش‌ها و مدل‌های کمی، انجام پژوهش‌های فراتحلیل در رابطه با موضوع پژوهش با استفاده از مقالات معتبر انگلیسی زبان و مقایسه نتایج با تحقیق کنونی و همچنین انجام پژوهش‌های فراتحلیل با رویکرد تطبیقی و مقایسه وضعیت کشور ایران با کشورهای مشابه از نظر ساختار مدیریت شهری و وضعیت بهداشت و سلامت عمومی جامعه.
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
In the study, an attempt was made to extract the main factors and components that influence urban governance in the post-corona era by studying and reviewing domestic scholarly research articles, in order to then prioritize the aforementioned factors in a next step. Providing a conceptual framework for urban governance in the post-corona era is also considered a secondary objective of this research. This study is a documentary study and methodologically a qualitative survey study. The statistical population includes available articles published in valid domestic journals until the end of 2021 and relevant scientific databases were used for sampling. The innovation of the present study compared to previous and similar studies is that it takes a holistic and systematic view of urban governance studies and also examines urban governance research during the Corona era and afterwards using the qualitative meta-analysis method until the aforementioned method and the analysis of previous research has identified effective factors and components and prioritized them according to their importance. In relation to the most important factors and components affecting urban governance in the post-corona era, the results showed that the structural factor with three effective components (transparency, legality and justice-oriented) and the total score of the components is 21 in the first priority, the institutional factor with one effective component ( responsibility and accountability) and the total score of the components is 10 in the second priority, the individual factor with an effective component (citizen participation) and the total score of the components is 6 in the third priority, the cultural factor without having an effective component and with the total score of the components is 3 in the fourth priority and the spatial factor Also, without having an effective component and with a total score of 2 components, they are placed in the fifth priority.
کلیدواژه‌ها [English]
پژوهش حاضر سعی بر آن داشته است تا با تحلیل پژوهش‌های مربوط به حکمروایی شهری در دوران پساکرونا، مهم‌ترین عوامل و مولفه‌های اثرگذار را به عنوان هدف اصلی مورد شناسایی قرار داده و سپس به ارائه یک اولویت‌بندی از این عوامل و مولفه‌ها بپردازد. این پژوهش از نوع اسنادی بوده و به لحاظ روش‌شناسی یک پژوهش کیفی مروری است. جامعه آماری شامل مقالات در دسترس چاپ شده در مجلات داخلی معتبر تا انتهای سال 1401 شمسی می‌باشد که برای نمونه‌گیری از پایگاه‌‌های داخلی استفاده شده است. مهم‌ترین عوامل و مولفه‌های تاثیرگذار بر حکمروایی شهری در دوران پساکرونا و اولویت‌بندی آن‌ها به ترتیب شامل عوامل پنج‌گانه ساختاری، نهادی، فردی، فرهنگی و فضایی می‌باشد. نوآوری پژوهش حاضر نسبت به پژوهش‌های پیشین و مشابه، در داشتن دیدگاهی کل‌نگر و سیستماتیک به مطالعات حوزه حکمروایی شهری و نیز تحقیقات صورت گرفته در رابطه با حکمروایی شهری در دوران کرونا و پس از آن با استفاده از روش فراتحلیل کیفی می‌باشد تا با تکیه بر روش مذکور و تحلیل تحقیقات پیشین عوامل و مولفه‌های موثر شناسایی شده و نیز بر اساس میزان اهمیت اولویت‌بندی گردند، تا در نهایت پژوهش حاضر به عنوان راهنمای عمل به مدیران و پژوهشگران برای برخورداری از چشم‌انداز مناسب در حوزه حکمروایی شهری در دوران پساکرونا یاری رساند.
)