مقایسه تطبیقی زیست‌پذیری فضاهای شهری در مناطق نوساز و قدیمی شهر تبریز (محلات مورد مطالعه: اهراب و ولیعصر)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

2 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز

3 کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز

10.22034/gp.2024.59968.3224

چکیده

امروزه شهرها با چالش‌های بسیاری زیادی در زمینه اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و کالبدی مواجه شده‌اند. بر این اساس زیست‌پذیری یکی از مفاهیم و تئوری‌های مهم اخیر در برنامه‌ریزی شهری می‌باشد که مارا به سوی داشتن شهری مطلوب برای زندگی هدایت می‌کند. بنابراین هدف اصلی این پژوهش، مقایسه تطبیقی زیست‌پذیری فضاهای شهری در مناطق نوساز و قدیمی شهر تبریز‌، نمونه موردی محلات اهراب و ولیعصر می‌باشد. پژوهش حاضر به لحاظ ماهیت از نوع پژوهش‌های کاربردی است و به لحاظ روش تحلیلی - توصیفی می‌باشد. در این پژوهش ابتدا با مطالعات صورت گرفته عوامل موثر بر زیست‌پذیری شهری در محلات مورد مطالعه در بعد مکانی بررسی شده و سپس معیارهایی در6 بعد مسکن، سرانه، دسترسی، محیط‌زیست، زیرساخت و جمعیت تعیین گردید. بعد از تعیین معیارها برای بدست آوردن لایه‌های اطلاعاتی از طرح توسعه و عمران (جامع) شهر تبریز، سالنامه ‌آماری کشور، سالنامه ‌آماری استان آذربایجان‌شرقی، بلوک‌های‌ آماری شهرستان تبریز، تصاویر ماهواره‌ای لندست 9 و داده‌های آزمایشگاه شیمی دانشگاه تبریز استفاده شده است. در مرحله بعدی داده‌های جمع آوری شده با استفاده از نرم افزار‌ArcGIS 10.8.2 تحلیل گردیده و نتایج حاصل در قالب نقشه و جداول ارائه شد است. یافته‌های پژوهش نشان داد که سطح شاخص‌های زیست‌پذیری با توجه به معیارها در دو محله تفاوت چندانی به جز در مواردی با یکدیگر ندارند در آخر نیز برای وزن‌دهی و نتیجه‌گیری نهایی از تکنیک تاپسیس استفاده شده است که نتایج حاصل نشان می‌دهد محله ولیعصر با وزن 59/0 درصد زیست‌پذیر تر از محله اهراب با وزن 41/0 درصد می‌باشد.

تازه های تحقیق

هدف اصلی در این پژوهش مقایسه تطبیقی زیست‌پذیری فضاهای شهری در مناطق نوساز و قدیمی شهر تبریز می‌باشد که محلات اهراب و ولیعصر تبریز به عنوان محلات قدیمی و نوساز در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفتند. با توجه به بررسی و تحلیل‌های انجام گرفته مشخص شد که در مورد معیار مسکن، ساختمان‌های موجود در هر دو محله از وضعیت مناسبی برخوردارند ولی در مورد محله اهراب به دلیل قرار گرفتن این محله در بافت قدیمی شهر اکثر بناها در چند سال اخیر غیر قابل سکونت خواهد بود. در مورد معیار جمعیت، محله ولیعصر به دلیل ارزش منطقه‌ای بالایی که دارد از تراکم جمعیت کمی نسبت به محله اهراب برخوردار است. سرانه‌های شهری موجود نیز در هر دو محله از وضعیت مناسبی برخوردار نیستند به خصوص در مورد کاربری‌های خدماتی که این کاربری‌ها یا در محلات مورد مطالعه وجود ندارد یا این که از لحاظ سرانه در وضعیت کمبود می‌باشد. در محله اهراب درصد فضای‌سبز نسبت به محله اهراب به مراتب کمتر می‌باشد وضعیت حرارت شهری نیز در محله اهراب به دلیل قرار گرفتن در مرکز شهر از وضعیت مطلوبی برخوردار نمی‌باشد. شاخص سختی آب نیز برای هر دو محله از وضعیت مطلوبی برخوردار است. در مورد دسترسی و توزیع کاربری‌ها نیز، توزیع انواع کاربری‌ها در هر دو محله از وضعیت تصادفی برخوردار است، وضعیت دسترسی نیز در هر دو محله به انواع خدمات شهری مطلوب می‌باشد. در راستای پاسخ به سوال اول پژوهش، به طور کلی وضعیت زیست‌پذیری در محلات مورد مطالعه تفاوت چندانی به جز در یکی دو مورد (سرانه آموزش عالی، سرانه ورزشی، سرانه درمانی، سرانه فضای سبز، قدمت بنا، ریزدانگی ساختمان‌ها و درصد فضای‌سبز) با یکدیگر ندارد. در رابطه با سوال دوم نیز نتایج به دست آمده از تکنیک تاپسیس مشخص کرد که محله ولیعصر با وزن اهمیت 59/0 درصد نسبت به محله اهراب با وزن 41/0 درصد زیست‌پذیر تر است، پس میزان زیست‌پذیری در محلات قدیمی و جدید شهر تبریز تفاوت معنی داری را نشان نمی‌دهد. توجه به نتایج پژوهش نشان می‌دهد که با نتایج تحقیق آسیابانی پور و همکاران که به ارزیابی بعد عینی زیست‌پذیری شهری در مناطق 10 گانه تبریز پرداخته است در تضاد است چنانچه در پژوهش حاضر محله ولیعصر زیست‌پذیر تر از محله اهراب می‌باشد ولی با توجه به نتایج حاصله از تحقیق نام برده شده این محلات در درجه متوسط زیست‌پذیری شهری قرار دارند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Comparative study of the livability of urban spaces in the renovator and old zones of Tabriz city (case study: Valiasr and Ahrab neighborhoods)

نویسندگان [English]

  • Asghari Zamani Akbar 1
  • Iraj Teimouri 2
  • Mir Ali Seyed Mosaffayi 3
1 Professor of Geography & Urban Planning, Tabriz University, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor of Geography & Urban Planning, Tabriz University, Tabriz, Iran.
3 Master of Geography and Urban Planning, Tabriz University, Tabriz, Iran.
چکیده [English]

Today, cities are facing many economic, social, environmental and physical challenges. Based on this, livability is one of the most important recent concepts and theories in urban planning, which leads us to having a city that is suitable for living. Therefore, the main goal of this research is to compare the livability of urban spaces in new and old areas of Tabriz city, a case study of Ahrab and Valiasr neighborhoods. In terms of nature, the current research is of the type of applied research; And in terms of analytical-descriptive method. In this research, the factors affecting urban livability in the studied localities have been investigated in the spatial dimension through studies, and then criteria have been determined in 6 dimensions including housing, per capita, accessibility, environment, infrastructure and population. After determining the criteria, the development and construction (comprehensive) plan of Tabriz city, the statistical yearbook of the country, the statistical yearbook of East Azarbaijan province, the statistical blocks of Tabriz city, Landsat 9 satellite images and the data of the chemistry laboratory of Tabriz University have been used to obtain information layers. In the next step, the collected data were analyzed using ArcGIS software and the results were presented in the form of maps and tables. The findings of the research showed that the level of livability indicators in the two neighborhoods do not differ much, except in some cases, according to the criteria, in the end, the TOPSIS technique was used for weighting and final conclusions, and the results show that Valiasr neighborhood with a weight of 0.59 The percentage is more livable than Ahrab neighborhood with a weight of 0.41%.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "
  • Livability
  • accessibility
  • TDS index
  • Topsis. Ahrab neighborhood
  • Valiasr neighborhood"

اصل مقاله

امروزه شهرها با چالش‌های بسیاری زیادی در زمینه اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و کالبدی مواجه شده‌اند. بر این اساس زیست‌پذیری یکی از مفاهیم و تئوری‌های مهم اخیر در برنامه‌ریزی شهری می‌باشد که مارا به سوی داشتن شهری مطلوب برای زندگی هدایت می‌کند. بنابراین هدف اصلی این پژوهش، مقایسه تطبیقی زیست‌پذیری فضاهای شهری در مناطق نوساز و قدیمی شهر تبریز‌، نمونه موردی محلات اهراب و ولیعصر می‌باشد. پژوهش حاضر به لحاظ ماهیت از نوع پژوهش‌های کاربردی است و به لحاظ روش تحلیلی - توصیفی می‌باشد. در این پژوهش ابتدا با مطالعات صورت گرفته عوامل موثر بر زیست‌پذیری شهری در محلات مورد مطالعه در بعد مکانی بررسی شده و سپس معیارهایی در6 بعد مسکن، سرانه، دسترسی، محیط‌زیست، زیرساخت و جمعیت تعیین گردید. بعد از تعیین معیارها برای بدست آوردن لایه‌های اطلاعاتی از طرح توسعه و عمران (جامع) شهر تبریز، سالنامه ‌آماری کشور، سالنامه ‌آماری استان آذربایجان‌شرقی، بلوک‌های‌ آماری شهرستان تبریز، تصاویر ماهواره‌ای لندست 9 و داده‌های آزمایشگاه شیمی دانشگاه تبریز استفاده شده است. در مرحله بعدی داده‌های جمع آوری شده با استفاده از نرم افزار‌ArcGIS 10.8.2  تحلیل گردیده و نتایج حاصل در قالب نقشه و جداول ارائه شد است. یافته‌های پژوهش نشان داد که سطح شاخص‌های زیست‌پذیری با توجه به معیارها در دو محله تفاوت چندانی به جز در مواردی با یکدیگر ندارند در آخر نیز برای وزن‌دهی و نتیجه‌گیری نهایی از تکنیک تاپسیس استفاده شده است که نتایج حاصل نشان می‌دهد محله ولیعصر با وزن 59/0 درصد زیست‌پذیر تر از محله اهراب با وزن 41/0 درصد می‌باشد.

مراجع

آروین، محمود؛ فرهادی‌خواه، حسین؛ پوراحمد، احمد و منیری، الیاس (1397). ارزیابی شاخص‌های زیست‌پذیری شهری براساس ادراک ساکنان (نمونه موردی: شهر اهواز)، مجله دانش شهر‌سازی، 2(2)، 17-1.
احدنژاد‌روشتی؛ سجادی و یاری، قلی. (1397). تحلیل و ارزیابی شاخص‌های زیست‌پذیری در نواحی شهری (مطالعه موردی: نواحی 23 گانه شهر زنجان)، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 9(34)، 148-131.
اصغری زمانی، اکبر؛ ولیزاده کامران، خلیل و رحمانی، رباب (1401). برسی تطبیقی وضعیت خط آسمان شهری با استفاده از تحلیل‌های سه بعدی GIS مطالعه موردی: شهرک ولیعصر و رشدیه تبریز. نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، 26(80)، 26-1.
اصغری زمانی، اکبر و مصطفایی، هیرش (1397). سنجش و پهنه‌بندی کیفیت محیط مناطق شهری در بافت میانی مناطق شهری، با استفاده از مدل AHP و شاخص همپوشانی وزنی، مطالعه موردی بافت میانی شهر تبریز. نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، 22(64)، 18-1.
بندرآباد، علیرضا (1390). شهر زیست‌پذیر از مبانی تا معانی. انتشارات آذرخش.
بایرام‌زاده، نیما و شهسوار، امین (1402). اولویت بندی مناطق شهری از منظر شاخص‌های کالبدی و محیط‌زیستی زیست‌پذیری. فصلنامه توسعه پایدار شهری، 4(11)، 31-17.
حاتمی‌نژاد، حسین؛ مدانلو، مسعود و اخوان، کورش (1397). تحلیل فضایی زیست‌پذیری کالبدی کلان شهر اهواز، نشریه علمی-پژوهشی برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، 4(1)، 23-11.
خاکپور، براتعلی؛ بلوری، زهره و داوری، رقیه (1402). تحلیل عوامل مؤثر بر میزان زیست‌پذیری محله‌های متراکم شهر بر اساس نقشه شناختی فازی (مورد مطالعه شهر آمل)، نشریه علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی، 27(84)، 55-45.
خزاعی­نژاد، فروغ (1401). شناسایی نیروهای پیشران اثرگذار بر تحقق زیست‌پذیری شهری (مطالعه موردی: بخش مرکزی شهر بجنورد). فصلنامه علمی مطالعات برنامه­ریزی سکونت‌گاه‌های انسانی، 18(3). 157-145.
روستایی، شهریور و کوهی قولقاسم، فریبا (1402). شناسایی نیروهای کلیدی مؤثر بر زیست‌پذیری شهری کودکان با رویکرد آینده‌نگاری (مطالعه موردی: منطقه 3 تبریز)، نشریه علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی، 27(85). 124-106.
سلیمانی‌مهرجانی، محمد؛ تولایی، سیمین؛ رفیعیان، مجتبی؛ زنگانه، احمد و خزاعی‌نژاد، فروغ (1395). زیست‌پذیری شهری: مفهوم، اصول، ابعاد و شاخص‌ها، پژوهش‌های جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، 4(1)، 50-27.
سید‌مصفایی، میرعلی؛ اصغری زمانی، اکبر و تیموری، ایرج. (1403). ارزیابی تأثیر پارامترهای اقلیم، اکولوژی و زیست‌محیطی بر زیست‌پذیری شهری (محدوده مورد مطالعه: مناطق 10 گانه کلانشهر تبریز). فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 5(16)، 30-16.
علی­اکبری، اسماعیل؛ مختاری، رضا و موسوی، سیدچمران. (1399). تحلیل و ارزیابی شاخص­های ادراکی زیست‌پذیری شهری (مطالعه موردی: شهر یاسوج). پژوهش­های محیط‌زیست، 11(22)، 44-27.
عموشاهی، سولماز؛ سلمان ماهینی، عبدالرسول؛ مرادی، حسین؛ میکائیلی تبریزی، علی­رضا و گالان، کارمن (1401). تحلیل اهمیت شاخص­های توسعه پایدار شهری در ایران و مقایسه آن با شاخص‌های جهانی. آمایش سرزمین، 15(1)، 71-53.
صفاری عیسی­لو، فاطمه و نظم­فر، حسین (1401). سنجش زیست­پذیری محلات شهری با تأکید بر بعد زیست­محیطی (مطالعه موردی: منطقه 3 شهر اردبیل). مطالعات علوم محیط‌زیست، 8(1)، 6228-6220.
فرج‌الهی، عاطفه؛ پورمحمدی، محمد‌رضا؛ حیدری چیانه، رحیم و مختاری، داوود (1401). تحلیل تطبیقی زیست‌پذیری شهری با تاکید بر شاخص‌های کالبدی مناطق ده گانه تبریز، نشریه علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی، 26(81)، 189-173.
موسوی، میر‌نجف؛ جهانگیرزاده، جواد؛ بایرام­زاده، نیما؛ شهسوار، امین و امیدوارفر، سجاد (1402). تحلیلی بر وضعیت زیست‌پذیری در محیط‌های شهری (مطالعه موردی: محله کوی سالار ارومیه)، فصلنامه برنامه‌ریزی و توسعه محیط شهری، 3(11)، 18-1.
موسوی، میرنجف؛ بایرامزاده، نیما؛ امیدوارفر، سجاد و کامل نیا، رویا (1400). ارزیابی سطوح ‌شاخص‌های زیست‌پذیری در سکونتگاه‌های غیر رسمی (مورد مطالعه: محله فلاحت ارومیه). جغرافیای اجتماعی شهری، 8(2)، 222-203.
ویسی­ناب، برهان؛ رحمانی، علیرضا؛ دلوچی، پریسا و امیریان، سهراب (1402). ارزیابی وضعیت زیست­پذیری شهری با تأکید بر شاخص­های محیط زیستی (مطالعه موردی: کلانشهر تبریز). پژوهش­های محیط‌زیست، 14(27). 197-179.
عارف حسینی، سید علی؛ پناهی، علی؛ آذر، علی و ولیزاده، رضا. (1399). سنجش و ارزیابی بعد ذهنی زیست‌پذیری در بافت‌های شهری کلانشهر تبریز. نشریه علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی، 24(74)، 151-135.
Altrock, U. (2022). Urban livability in socially disadvantaged neighborhoods: The experience of the German program (socially integrative city). Frontiers of Architectural Research, 11 (5), 783-794.
Badland, H., et al. (2014). Urban liveability: Emerging lessons from Australia for exploring the potential for indicators to measure the social determinants of health. Social Science and Medicine, 111, 64–73.
Benjamin, L. Saitluanga, (2013). Spatial Pattern of Urban Livability in Himalayan Region: A Case of Aizawl City, India, Social Indicators Research, June 2014, 117(2), pp 541–559.
Chen, Y., Ma, Y., Pan, J., & Zhang, Sh., Zhang, X., Wu, R., Li, X. (2023). Integrating ecosystem health diagnosis into the construction of ecological security network- A case study in Qujing City, China. Ecological Indicators, 109780, 1-14.
Francisco, S. (2014). A comparative study of the morphological characteristics of residential areas in San Francisco. ITU A|Z, 11(2), 173–189.
Faivre, N., Fritz, M., Freitas, T., de Boissezon, B., & Vandewoestijne, S. (2017). Nature-Based Solutions in the EU: Innovating with nature to address social, economic and environmental challenges, Environmental Research, 159, 509–518.
Habitat, U. (2016). Urbanization and development: Emerging futures. UN habitat world cities report, 3 (4), 4-51.
Huang, J., Wang, Y., Wu, K., &, Yue, X., Zhang, H. (2024). Livability – oriented urban built environment: What Kind of built environment can increase the housing prices? Journal of Urban Management, 2024. 1-15.
Haidar, E. A. & Bahammam, A. S. (2021). An optimal model for housing projects according to the relative importance of affordability and sustainability criteria and their implementation impact on initial cost, Sustainable Cities and Society, 64, 102535.
Kovacs-Györi, A., Cabrera-Barona, P., Resch, B., Mehaffy, M., Blaschke, T., (2019). Assessing and representing livability through the analysis of residential preference. Sustainability, 11 (18), 4934.
Liu, J., Bi, H., Wang, M. (2022). Using multi-source data to assess livability in Hong Kong at the community-based level: A combined subjective-objective approach, Geography and Sustainability, 1(2022), 284-294.
Mahmudi, Mohadeseh. (2015). Livable streets: The effects of physical problems on the quality and livability of Kuala Lampur streets. Cities, 2 (43), 104-114.
-Muratadis, K. (2020). Commute satisfaction, neighborhood satisfaction, and housing satisfaction as predictors of subjective well – being and indicators of urban livability. Travel Behaviour and Society, 21 (2020), 265-278.
Paul, A., & Sen, J. (2020). A critical review of liveability approaches and their dimensions, Geoforum, 117, 90-100.
Shi, C., Guo, N., Zeng, L., & Wu, F. (2022). How climate change is going to affect urban livability in China. Climate Services, 2(26), 1-15.
Sofeska, E. (2017). Understanding the Livability in a City Through Smart Solutions and Urban Planning Toward Developing Sustainable Livable Future of the City of Skopje. Procedia Environmental Sciences. 37. 442-453.
Shamkhi, M.S., Abd, N.N., (2020). Effectuation of illegal discharge of domestic wastewater upon stormwater network performance. J. Eng. Sci. Technol. 15 (6), 4247–4258.
Tapsuwan, S., Mathot, C., Walker, I., & Barnett, G. (2018). Preferences for sustainable, liveable and resilient neighbourhoods and homes: A case of Canberra. Australia. Sustainable Cities and Society, 37, 133–145.
Tilaki, M. J. M., et al. (2014). The necessity of increasing livability for George Town world heritage Site: An analytical review. Modern Applied Science, 8(1), 123–133.
Zhang, W, H. Yuan, Q. Cai, Helen. (2023). Unravelling urban governance challenges: Objective assessment and expert insights on livability in Longgang District, Shenzhen, Ecological Indicators, 155, 1-13.
Zanella, A, S. Camanho, T, G, Dias (2014). the assessment of cities’ livability integrating human wellbeing and environmental impact, Annals of Operations Research, 226(1), pp 695–726.
Zaman, M., Ghani, F., Khan, A., Abdullah, S., &., Khan, Faisal. (2023). Complex Fermatean Fuuzy extended TOPSIS method and its applications in decision making. Heliyon, 9(2023), 1-28.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار