نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی
نویسندگان
1 استادیار دانشگاه مراغه،مراغه،ایران
2 دانش آموخته دانشگاه مراغه،مراغه،ایران
چکیده
تازه های تحقیق
امروزه ارتباط نزدیک میان گردشگری و محیط زیست، اهمیت رویکرد برنامه ریزی توسعه پایدار گردشگری و برنامه ریزی زیست محیطی را افزایش داده است. راهبرد گردشگری پایدار در دنیای امروز، رهیافت جامعی است که خواهان رشد بلند مدت صنعت گردشگری بدون اثرات مخرب بر زیست بومهای طبیعی و میراث فرهنگی جوامع است و بر این نکته تاکید دارد که در قالب توسعه گردشگری انسان قادر خواهد بود جوانب خاصی از محیط را در جهت مثبت یا منفی دستکاری کند. به عبارتی، گردشگری از طریق مشارکت مالی، بهبود برنامه ریزی و مدیریت زیست محیطی، افزایش آگاهی زیست محیطی، نگهداری و حفاظت منابع طبیعی، اندازهگیری دقیق و منظم و توسعه پایدار گردشگری در کاهش اثرات زیست محیطی گردشگری موثر است. برنامه ریزی صرف برای گردشگری بدون توجه به سایر بخشها کافی نیست بلکه برای گردشگری پایدار و موثر باید به همه ابعاد توجه نمود و یکپارچگی بوجود آورد که نیاز به برنامه ریزی و مدیریت متمرکز است؛ به گونهای که در آن انواع مختلف توسعهها مشخص شود.
بهبود مدیریت زیست محیطی گردشگری با معرفی راهها و روشهای کاستن و تصحیح آسیبهایی که بیشتر منابع موجود گردشگری با آن مواجه شدهاند، گام اول جهت نیل به اهداف توسعه پایدار گردشگری میباشد. برای رسیدن به توسعه پایدار، برنامه ریزی گردشگری باید به اندازه کافی متمرکز باشد نه اینکه تحت عناوین سیستمهای اکولوژیکی و سیاسی باشد و برای اینکار لازم است تا گردشگری بخشیِ موجود، جایگزین یک گردشگری با مقیاس بزرگتر و یکپارچهتر و با آگاهی بسیار بیشتر شود. مهمترین اصل گردشگری پایدار بر ارزش ذاتی محیط تاکید دارد؛ بنابراین محیط نباید دارایی صنعت گردشگری تلقی شود و اینگونه تصور شود که منابع طبیعی متعلق به این صنعت است و هر نوع بهره برداری از آن در جهت توسعه گردشگری مجاز شمرده میشود. ضمناً تاکید بر دیدگاه بلند مدت در برنامه ریزیها، همگامی با تغییرات مثبت و همچنین ضرورت پیروی از یک رویکرد متوازن با توجه به ویژگیها و شرایط مقاصد گردشگری، از نکات مهمی است که در اصول گردشگری پایدار بر آنها تاکید شده است. در چنین رویکردی میبایست به طور همزمان به نیازهای محیط فیزیکی، جامعه و خواستههای گردشگران توجه شود.
پژوهش حاضر با توجه به اهمیت بالای گردشگری پایدار در دنیای امروز و با توجه به لزوم توجه به پایداری محیطزیست شهری در توسعه گردشگری، به دنبال تحلیل مؤلفههای پایداری در گردشگری شهر مراغه بوده است. بر همین اساس، در ابتدا مؤلفهها و شاخصهای مؤثر در این زمینه شناسایی و از منابع مختلف استخراج گردید. در ادامه، با عنایت به وجود سه گروه از ذینفعان و ذینفوذان در امر گردشگری شهری (شهروندان، مسئولین شهری و متخصصان و خبرگان)، مؤلفهها و شاخصهای مذکور در قالب پرسشنامه در اختیار آنها قرار گرفت. نتایج حاصل از تکمیل پرسشنامهها توسط هر سه گروه شهری نشان میدهد که از دیدگاه هر سه گروه (شهروندان، مسوولین و متخصصان)، میانگین تمامی مؤلفههای توسعه گردشگری در شهر مراغه نزدیک به هم و از میانگین نظری پرسشنامه کمتر بوده است (جدول 8). در نظرات گروههای شهری به لحاظ مؤلفههای پژوهش، اختلاف کمی دیده میشود؛ اما، گروه شهروندان با 74/2، میانگینی بیشتر از دو گروه دیگر را به خود اختصاص داده است. بنابراین، میتوان چنین نتیجه گرفت که وضعیت مؤلفههای توسعه گردشگری پایدار (از رویکرد زیست محیطی) در شهر مراغه از دید گروههای شهری مختلف در وضعیت مطلوبی قرار ندارد.
نتایج مطالعه حاضر با پژوهش مرادپسندی و همکاران (1400) همخوانی دارد. به طوری که آنها در مطالعه خود، نتیجه گرفتهاند که به دلیل قرارگیری شهر عباس آباد در ناحیه شمالی کشور و موقعیت خاص جغرافیایی آن، توجه به رویکرد پایداری زیست محیطی در آن امری کاملا ضروری است. حاتمینژاد و همکاران (1399)، نبود تناسب میان منابع موجود و میزان مصرف در شهر رشت را عامل ناپایداری زیست محیطی این منطقه دانستهاند که موجب ایجاد فشار بر فضای بوم شناختی میگردد. نتایج این تحقیق خاطر نشان میکند با برنامه ریزی جهت دستیابی به پایداری میتوان بر مشکلات موجود و آینده فائق آمد. همچنین، رضازاده و همکاران (1398)، عنوان کردند افزایش صمیمیت، روابط همسایگی و حس تعلق ساکنان به محله، استفاده از طبیعت منطقه در جذب گردشگر و همچنین افزایش تمایل ساکنان به سکونت در محله، از جمله مؤلفههایی هستند که در تهیه برنامههای راهبردی برای توسعه پایدار گردشگری اهمیت والایی دارند. رضایی سوق (1395)، لطفی و همکاران (1394)، عنوان میکنند که آگاهی از وضعیت پایداری زیست محیطی نواحی مختلف شهری و شناخت وضع موجود میتواند نقش مهمی در ارتقای مدیریت و برنامهریزی و تخصیص بهینه منابع جهت بهبود رفاه ساکنین و حل مشکلات آنها داشته باشد که این امر با نتایج پژوهش حاضر همخوانی دارد. راسخی و همکاران (1395) عنوان میکنند که تأثیر گردشگری بر محیط زیست کشورهای توسعه یافته مثبت است در حالی که این اثر در کشورهای در حال توسعه منفی میباشد. بنابراین توصیه میکنند که برای توسعه گردگشگری پایدار، عملکرد زیست محیطی باید در اولویت قرار گیرد. آریا و همکاران (2023)، به این نتیجه رسیدهاند که هنگامی که ساکنان به طور فعال در فرایندهای تصمیمگیری برای مدیریت اثرات گردشگری شرکت کنند؛ این به نوبه خود به حفط جشنوارهها، سنتها و جاذبههای محلی و در کل حفظ میراث فرهنگی و طبیعی جامعه و کاهش هزینههای منفی گردشگری بر محیط زیست کمک میکند. گونیا و همکاران (2022)، تسهیلات اولیه گردشگری نظیر ارائه اطلاعات در مورد طبیعت، حمایت از آموزش و حفاظت از محیط طبیعی در ذخایر طبیعی و نقاط سبز منتخب شهرها را برای توسعه شکلهای پایدارتر گردشگری به ویژه پیادهروی و دوچرخهسواری، گردشگری آموزشی و فعالیتهای تفریحی روزانه ساکنان-شهر بسیار مؤثر ارزیابی کردهاند؛ که این امر با نتایج تحقیق حاضر کاملاً همخوانی دارد.
بر اساس آنچه بیان شد، شهر مراغه به لحاظ شاخصهای گردشگری پایدار، علیرغم پتانسیلهای فراوان گردشگری در ابعاد گوناگون، وضعیت چندان مناسبی ندارد. در حالیکه این شهر میتوانست عملکرد به مراتب بهتری نسبت به وضعیت موجود خود داشته باشد. لذا، برنامهریزی مناسب برای توسعه پایدار و اتخاذ رویکردها و راهبردهای محیط زیستی و گردشگری شهری در این شهر، موجب حفظ ارزشهای زیست محیطی و جذب گردشگر در این منطقه میشود. علاوه بر این، مراغه به لحاظ تأمین زیرساختهای شهری گردشگری پایدار و چشماندازسازی محیط زیست شهری کمبودهای اساسی دارد که میبایست از طریق برنامههای راهبردی نظارتی-مدیریتی مرتفع گردد. آنچه ضروری به نظر میرسد این است که با دیدگاهی مشارکتی به امر گردشگری شهر مراغه و توسعه آن نگاه شود و توسعه شهر از مسیر تبعیت از مدیریت سیاسی تا حد امکان خارج شده و با مشارکت نخبگان شهری، سرمایهگذاران خصوصی و تخصیص سرمایهگذاریهای دولتی، شهر و شهرستان در مسیر منطقی توسعه قرار گیرد. لازم به ذکر است که جهت توسعه گردشگری مراغه لازم است که همه دستگاههای مدیریتی و اجرایی شهر در مسیر مدیریت یکپارچه گام بردارند.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Advancements in technological infrastructure have transformed the tourism sector into a promising driver of economic growth for countries. However, the connection between tourism development and environmental impacts cannot be ignored, and environmental efficiency is one of the most critical components in tourism policymaking. In this regard, preventing the negative effects of tourism is essential for preserving the environmental, cultural, and social resources of tourist destinations. The present study aims to examine this issue in the city of Maragheh.
This research is applied in terms of purpose and employs a descriptive-analytical method. The required information and data have been collected through library research and field studies (survey) using a researcher-made questionnaire. The statistical population of the study includes citizens, officials, and experts. The statistical population includes citizens, officials, and experts. To collect the data, random sampling was employed for citizens (382 participants), while non-probability purposive sampling was used for officials and experts (50 participants each). The SPSS software and statistical tests such as T-test, Tukey, and Kruskal-Wallis were utilized to analyze the questionnaire data.
The research findings indicate a convergence of views among all three groups (citizens, officials, and experts) regarding urban environmental sustainability with a tourism-oriented approach in the city of Maragheh. The scores fluctuated between 2.41 and 2.74. However, the overall results show an unfavorable status of the studied indicators and components in Maragheh. The Pillai's Trace test and multivariate analysis of variance further revealed significant differences between urban groups concerning the indicators of traffic networks, tourism services and facilities, urban landscape, social connections, local culture, and environmental preservation. However, there was no significant difference in the indicator of urban management performance.
کلیدواژهها [English]
پیشرفت در زیرساختهای فناوری، بخش گردشگری را به عاملی امیدوارکننده برای رشد اقتصادی کشورها مبدل ساخته است. با این حال، ارتباط بین توسعه گردشگری و اثرات زیستمحیطی را نمیتوان انکار کرد و کارایی زیستمحیطی یکی از مؤلفههای حیاتی در سیاستگذاریهای گردشگری است. در این راستا، پیشگیری از اثرات منفی گردشگری از جمله ضرورتها برای حفظ منابع زیست محیطی و فرهنگی-اجتماعی مناطق گردشگرپذیر است؛ هدف از انجام تحقیق حاضر بررسی همین موضوع در شهر مراغه است.
این پژوهش به لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ روش توصیفی ـ تحلیلی است. اطلاعات و دادههای مورد نیاز با استفاده از مطالعات کتابخانهای و مطالعات میدانی (پیمایشی) و با استفاده از ابزار پرسشنامه محققساخته گردآوری شده است. جامعه آماری تحقیق شامل شهروندان، مسئولین و متخصصان میباشد. همچنین، در این پژوهش از روشهای نمونهگیری تصادفی برای شهروندان (382 نفر) و روش نمونهگیری غیراحتمالی و هدفمند، برای مسئولین و متخصصان (هرکدام 50 نفر) استفاده شده است. جهت تجزیه و تحلیل دادههای منتج از پرسشنامهها از نرم افزار SPSS و آزمونهای آماری T، توکی و کروسکال والیس استفاده شده است.
یافتههای پژوهش حاکی از همگرایی دیدگاههای هر سه گروه (شهروندان، مسئولین و متخصصان) در ارتباط با وضعیت گردشگری در شهر مراغه میباشد که تقریباً بین 41/2 تا 74/2 در نوسان بوده است. لیکن، در مجموع نتایج نشاندهندة وضعیت نامطلوب شاخصها و مؤلفههای مطالعه شده، در شهر مراغه است. آزمون پیلای تریس و تحلیل واریانس چندمتغیره نیز نشان داد بین گروههای مختلف شهری از لحاظ شاخصهای شبکه عبور و مرور، خدمات و امکانات ـ تاسیسات گردشگری، سیما و منظر شهری، پیوندهای اجتماعی و فرهنگ بومی ـ محلی و حفظ محیط زیست، تفاوت معنیداری وجود دارد و تنها در شاخص عملکرد مدیریت شهری، بین گروههای مختلف شهری تفاوت معناداری وجود ندارد.
در نهایت، به لحاظ شاخصهای گردشگری پایدار، ناحیه یک با بیشترین میزان در «رتبه اول» و پس از آن نواحی شش و دو در رتبههای بعدی قرار دارند. تحقیق حاضر به خوبی لزوم اجرای قوانین و سیاستهای حفاظت از محیط زیست و اتخاذ شیوههای گردشگری پایدار توسط مدیران و تصمیمگیران را خاطر نشان ساخته است؛ تا از این طریق اثرات مخرب گردشگری بر محیط زیست در سیاستهای توسعه گردشگری کاهش یابد.
)