سنجش تاب‌آوری ساکنان سکونتگاه‌های غیررسمی پیراشهری و اثرات شاخص‌های توسعه پایدار برتاب آوری آنان (مطالعه موردی: چابهار)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، گروه جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، دانشگاه سیستان و بلوچستان ، ایران

2 کارشناس ارشد رشته جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده جغرافیا و برنامه ریزی محیطی، دانشگاه سیستان و بلوچستان ، ایران

10.22034/gp.2024.58953.3197

چکیده

مهم‌ترین مسـائل مطـرح در اسکونتگاه‌های غیر رسمی پایین بودن شاخص‌های اقتصادی-اجتماعی از قبیل درآمد، اشتغال، مسکن، تحصیلات، بهداشت و... است؛ این سکونتگاه‌ها در مواقع بحران توانایی بازگشت بـه حالـت عـادی را از دسـت می‌دهند. تحقیق حاضر باهدف تحلیل و سنجش میزان تاب‌آوری اجتماعی ساکنین سکونتگاه‌های غیررسمی چابهار(محله کمب، مرادآباد و رمین) و همچنین تأثیر وضعیت اقتصادی-اجتماعی بر میزان تاب‌آوری اجتماعی صورت گرفته است. در انجام پژوهش، از روش توصیفی و تحلیلی و در جمع آوری اطلاعات از روش اسنادی و کتابخانه ای با رویکرد بازنگری نظامند منابع مرتبط، جهت شناسایی معیارهای اصلی تاب آوری اجتماعی بهره گرفته شد و با روش قیاسی، مدل مفهومی تاب آوری اجتماعی تدوین گردید. متعاقباً از طریق توزیع پرسشنامه مستخرج از مؤلفه های تاب آوری اجتماعی، به صورت هدفمند و تحلیل داده های کیفی و کمی حاصل شده، درجه اهمیت هر معیار مورد ارزیابی واقع شد. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران 381 پرسشنامه محاسبه و به روش نمونه گیری تصادفی ساده توزیع گردید. در این پژوهش تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات از طریق آزمونهای آماری شامل آزمونهای همبستگی ،تحلیل واریانس ،آزمون ویلکاکسون، آزمون tتک نمونه ای وآزمون تعقیبیpost hoc صورت گرفته است. یافته های این پژوهش نشان می دهد که از نظر شاخص های اجتماعی محله کمب با میانگین 358/3 و محله مرادآباد با میانگین 015/3 بیشترین و کمترین شاخص اجتماعی را به خود اختصاص داده اند ،اما از نظر شاخص های زیست محیطی محله مرادآباد با میانگین 333/3 و محله رمین با 044/3 بیشترین و کمترین میانگین این شاخص را دارند. با نگاهی دیگر به نتایج متوجه میشویم که این محله کمب است که از نظر شاخص های اقتصادی و فرهنگی با میانگین بیشتری از دو محله دیگر پیشی میگیرد و نتایج روشن می کند که محله کمب تاب آوری بیشتری را نسبت به دو محله دیگر در شهرستان چابهار دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Measuring the resilience of the residents of suburban informal settlements and the effects of sustainable development indicators on their resilience (case study: Chabahar)

نویسندگان [English]

  • Seyed Hadi Tayebnia 1
  • mohamad Azadpour 2
1 Associate Professor of Geography and Rural Planning/ University of Sistan and Baluchestan
2 usb
چکیده [English]

These settlements lose the ability to return to normal in times of crisis. The present research was conducted with the aim of analyzing and measuring the social resilience of the residents of Chabahar's informal settlements (Kamb, Moradabad, and Ramin) and also the effect of socioeconomic status on social resilience. In conducting the research, the descriptive and analytical method was used and in collecting information from the documentary and library method with the approach of a systematic review of related sources, in order to identify the main criteria of social resilience and the conceptual model of social resilience was formulated with the analogical method. Subsequently, the degree of importance of each criterion was evaluated through the distribution of the questionnaire extracted from the components of social resilience in a targeted manner and the analysis of the obtained qualitative and quantitative data. The sample size was calculated based on Cochran's formula of 381 questionnaires and distributed by simple random sampling method. In this research, data and information analysis have been done through statistical tests including correlation tests, analysis of variance, Wilcoxon test, one sample t-test, and post hoc test. The findings of this research show that in terms of social indicators, the Kamb neighborhood with an average of 3.358, and the Moradabad neighborhood with an average of 3.015 have the highest and lowest social indicators, but in terms of environmental indicators, Moradabad neighborhood with The average of 3.333 and Remin neighborhood with 3.044 have the highest and lowest average of this index. Taking another look at the results, we find that it is the Kamb neighborhood that surpasses the other two neighborhoods in terms of economic and cultural indicators, and the results make it clear that the Kamb neighborhood is more resilient than the other two neighborhoods in Chabahar city.

کلیدواژه‌ها [English]

  • resilience
  • informal settlements
  • social resilience
  • Chabahar

امروزه یکـی از مهم‌ترین مسـائل مطـرح در سکونتگاه‌های غیر رسمی پایین بودن شاخص‌های اقتصادی-اجتماعی از قبیل درآمد، اشتغال، مسکن، تحصیلات، بهداشت و مانند آن است؛ این سکونتگاه‌ها در مواقع بحران توانایی بازگشت بـه حالـت عـادی را از دسـت می‌دهند. تحقیق حاضر باهدف تحلیل و سنجش میزان تاب‌آوری اجتماعی ساکنین سکونتگاه‌های غیررسمی شهر چابهار(محله کمب، مرادآباد و رمین) و همچنین تأثیر وضعیت اقتصادی-اجتماعی بر میزان تاب‌آوری اجتماعی صورت گرفته است. در انجام پژوهش،  از روش  توصیفی و تحلیلی و در جمع آوری اطلاعات از روش اسنادی و کتابخانه ای با رویکرد بازنگری نظامند منابع مرتبط، جهت شناسایی معیارهای اصلی تاب آوری اجتماعی بهره گرفته شد و با روش قیاسی، مدل مفهومی تاب آوری اجتماعی تدوین گردید. متعاقباً از طریق توزیع پرسشنامه مستخرج از مؤلفه‌های تاب آوری اجتماعی، به صورت هدفمند و تحلیل داده های کیفی و کمی حاصل شده، درجه اهمیت هر معیار مورد ارزیابی واقع شد.  حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران 381 پرسشنامه محاسبه و به روش نمونه گیری تصادفی ساده توزیع گردید. در این پژوهش تجزیه و تحلیل داده‌ها و اطلاعات از طریق آزمون‌های آماری شامل آزمون‌های همبستگی، تحلیل واریانس،آزمون ویلکاکسون، آزمون tتک نمونه‌ای وآزمون تعقیبیpost hoc  صورت گرفته است. یافته‌های این پژوهش نشان می دهد که از نظر شاخص‌های اجتماعی محله کمب با میانگین 358/3 و محله مرادآباد با میانگین 015/3 بیشترین و کمترین شاخص اجتماعی را به خود اختصاص داده‌اند، اما از نظر شاخص‌های زیست محیطی محله مرادآباد با میانگین 333/3 و محله رمین با 044/3 بیشترین و کمترین میانگین این شاخص را دارند. با نگاهی دیگر به نتایج متوجه می‌شویم که این محله کمب است که از نظر شاخص‌های اقتصادی و فرهنگی با میانگین بیشتری از دو محله دیگر پیشی می‌گیرد و نتایج روشن می کند که محله کمب  تاب آوری بیشتری را نسبت به دو محله دیگر در شهر چابهار دارد.

افشانی، علیرضا، فرقانی، مهناز (1396). مطالعه تطبیقی ارتباط سرمایه اجتماعی و احساس امنیت اجتماعی بین والدین و فرزندان ساکن شهر یزد، مجله پژوهش های راهبردی امنیت و نظم اجتماعی، سال ششم، شماره پیاپی 16، صص 16-1.
انصاری ارجمند، محسن، حسینی، سیدمصطفی(1395). سنجش سرمایه اجتماعی در محلات شهر مشهد (مطالعه موردی: محلات منطقه 3). فصلنامه مطالعات فرهنگی- اجتماعی خراسان، شماره 39، صص 30-7.
باغبان، ساجده، مینایی، مسعود. (1402). تحلیل فضایی تاب‌آوری اجتماعی محلات حاشیه نشین شهر مشهد بر اساس سیستم پشتیبانی تصمیم فضایی چندمعیارهMC-SDSS) ). اطلاعات جغرافیایی « سپهر»، 32(125)،صص 143-161.
بهزادی، سجاد، جلیلی صدرآبادی، سمانه، فروتن، محمدرضا(1402). تبیین نقش ویژگی‌های جمعیتی- اجتماعی محله بر میزان تاب‌آوری اجتماعی (نمونه مطالعاتی: محله ناصرخسرو اصفهان). مطالعات محیطی هفت حصار; ۱2 (۴۳): صص ۳۹-۵۰.
بهزادی، سجاد، و جلیلی صدرآباد، سمانه. (1402). بررسی نقش دفاتر تسهیلگری و توسعه محلی در توانمندسازی محدوده‌های هدف توسعه (نمونه مطالعاتی: محله ناصرخسرو اصفهان). جغرافیا و توسعه فضای شهری، 10(1) شماره پیاپی20، صص157-174.
پایگاه ملی داده های علوم زمین کشور (1399)،
پرتوی، پروین، بهزادفر، مصطفی، شیرانی، زهرا (1399). طراحی شهری و تاب آوری اجتماعی بررسی موردی: محله جلفا اصفهان، نامه معماری و شهرسازی، 9(17): صص 116-99.
 پیران، پرویز، اسدی، سعیده، دادگر، نیکو (1396). بررسی نقش تاب آوری اجتماعی در موفقیت فرآیند بازسازی (مطالعه موردی: جوامع روستایی درب آستانه و باباپشمان پس از زلزله سال 1385 دشت سیالخور، استان لرستان). فصلنامه مسکن و محیط روستا، ۳۶ (۱۵۷) :صص ۸۷-۱۰۰.
تربیتی نوین اندیشه های طرح نیازسنجی عمومی شهروندان (1398). مجری: معاونت پژوهشی جهاد دانشگاهی واحد اصفهان. معاونت برنامه ریزی، پژوهش و فناوری اطلاعات، مدیریت اطلاعات و پژوهش شهرداری اصفهان.
جعفری، سیدفرید، فروتن، منوچهر(1394). ارزیابى دلبستگى به مکان: تبیین عوامل و شاخصها، مطالعات محیطی هفت حصار، 4 (13): صص 76-63.
حاتمی نژاد، حسین، فرهادی خواه، حسین، آروین، محمود، رحیم پور، نگار (1396)، بررسى ابعاد مؤثر بر تاب آورى شهرى با استفاده از مدل ساختارى تفسیرى (نمونه موردى: شهر اهواز) فصلنامه دانش پیشگیرى و مدیریت بحران، دوره هفتم، شماره اول، صص 45-35.
حسینیون، سولماز (1399)، ایجاد حس امنیت در فضاهای شهری، مجله شهرداری ها، شماره 82، صص 82-87.
رضـایی، محمدرضا (1398)، ارزیابی تاب آوری اقتصادی و نهادی جوامع شـهری در برابـر سـوانح طبیعـی مطالعـه مـوردی: زلزلـه محله های شهر تهران، دوفصلنامة علمی و پژوهشی مدیریت بحران، سال 2، شماره 1، صص 27 -37.
رضایی، محمدرضا (1398)، تبیین تاب آوری اجتماعات شهری به منظور کاهش اثرات سوانح طبیعی (زلزله)؛ مطالعه موردی: کلانشهر تهران، پایان نامة دکتری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
رفیعیان، مجتبی، رضایی، محمدرضا، عسگری، علی، پرهیزکار، اکبر، شایان، سیاوش(1398)، تبیین تـاب آوری و شـاخص سـازی آن در مدیریت سوانح اجتماع محورCBDM ، برنامه ریزی و آمایش فضا، سال 15، شماره 4، صص 20 -41.
صفاری نیا، مجیدT بازیاری میمند، مهتاب (1396)، مقایسه تاب آوری هیجانی و اجتماعی در دانش آموزان مناطق محروم با غیرمحروم. اندیشه های نوین تربیتی، 8(1): صص107-124.
فرزاد بهتاش، محمدرضا، کینژاد، محمدعلی، پیر بابایی، محمدتقی، عسگری، علی (1398)، ارزیابی و تحلیل ابعـاد و مؤلفـه هـای تاب آوری کلانشهر تبریز، نشریة هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، سال 18، شماره 3، صص 33 -42.
فرزاد بهتاش، محمدرضا؛ پیربابایی، محمدتقی؛ کینژاد، محمدعلی، آقابابایی، محمدتقی (1399)، تعیین ابعاد و مؤلفه های شهرهای اسلامی. فصلنامه مطالعات شهر ایرانی-اسلامی،(9)3: صص 25 -36.
فنی، زهره، معصومی، لیلا (1396)، سنجش و ارزیابی تأثیر سبک زندگی بر میزان تاب آوری شهری مطالعه تطبیقی: محالات قیطریه و شکوفه شمالی درمناطق 1 و 19، مطالعات جامعه شناختی شهری، شماره 19، صص 84-61.
قنبری، ابوالفضل (1399). ارزیابی ارتباط بین تاب آوری منطقه‌ای و آسیب‌پذیری محیطی در منطقه کرانه شرقی دریاچه ارومیه با استفاده از GIS. جغرافیا و برنامه ریزی, 24(72)، صص 319-356.
کرمی، فریبا، بیاتی خطیبی، مریم، رستمی همای علیا، نرگس. (1401). بررسی تاب آوری نواحی روستایی پیراشهری در برابر سیلاب (مطالعه موردی: برخی روستاهای دهستان میدان چای). جغرافیا و برنامه ریزی، 26(80)، صص 251-271.
لک، آزاده (1392)، طراحی شهری تاب آور، مجله صفه، شماره 60، صص 104-91.
مبارکی، محمد، صالحی، سمیه (1398)، کیفیت خدمات شهری، تعهدات شهروندی و حس تعلق اجتماعی، فصلنامه رفاه اجتماعی، دوره 13، شماره 50، صص 315-275.
محمدی، اکبر، آشوری، کسری، رباطی، محمدبشیر (1396). تبیین و ارزیابی مؤلفه های تاب آوری نهادی و اجتماعی در سکونتگاه های خودانگیخته شهری مطالعه موردی: ناحیه منفصل شهری نایسر شهر سنندج، فصلنامه مطالعات شهری، 6(22): صص 88-75.
مرکز آمار ایران (1398)، نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهر زاهدان.
نقیلو، جمشید، ستاری ساربانقلی، حسن، پاکدل فرد، محمد رضا، اکبری نامدار، شبنم. (1401). بررسی میزان تاب آوری اجتماعی- فرهنگی، نهادی- سازمانی، در محلات شهر زنجان. جغرافیا و برنامه ریزی, 26(82): صص 265-251.
نوریان، فرشاد، اسفندی، سعید (1398). تحلیل اولویت مکانی پایگاه های پشتیبان مدیریت بحران زلزله بر مبنای استاندارد طبقه بندی زمین مرجع کاربری ها با استفاده از روش تاپسیس مطالعه موردی: ناحیه 1 منطقه 6 شهرداری تهران دو فصلنامه مدیریت بحران، شماره 8، صص 72-55
 هاروی، دیوید (1379)، عدالت اجتماعی و شهر. ترجمه محمدرضا حائری، فرخ حسامیان و بهروز منادیزاده، تهران: انتشارات شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری.