واکاوی نقش سیکلون‌های عرض جغرافیایی مختلف بر بارش‌های فراگیر و سنگین ایران طی دهه‌های اخیر

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه کردستان عضو گروه پژوهشی مطالعات محیطی دریاچه زریبار، پژوهشکده کردستان شناسی، دانشگاه کردستان

2 آب و هواشناسی دانشگاه کردستان سنندج ایران

10.22034/gp.2026.70322.3481

چکیده

یکی از نشانه‌های رخداد تغییر اقلیم و گرمایش جهانی رخنمود بارش های سنگین است که پیامدهای ناگوار زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی را به دنبال دارد. برای شناخت بارش‌های سنگین و فراگیر بر روی گستره ایران از داده های روزانه بارش ۱۵۹ ایستگاه سینوپتیک در بازه‌ی زمانی 1987 تا 2024 استفاده شد. برپایه‌ی آستانه‌ی صدکی 75ام و گستره‌ی دست کم 50 درصد از پهنه‌ی ایران، 254 روز همراه با بارش سنگین و فراگیر شناسایی شد. سیکلون ها و مسیر ورودی آنها به ایران بر اساس عرض جغرافیایی مبدأ به سه گروه تقسیم‌بندی شدند: سیکلون‌های عرض‌های پایین (۰ تا ۳۰ درجه شمالی)، سیکلون‌های عرض‌های میانی (۳۰ تا ۶۰ درجه شمالی) و سیکلون‌های عرض‌های بالا (۶۰ تا ۸۰ درجه شمالی).

نتایج پژوهش مشخص کرد که سیکلون‌های منشأ گرفته از عرض‌های پایین (سودان و دریای سرخ) بیشترین تأثیر را در وقوع بارش‌های فراگیر ایران داشته‌اند. سیکلون‌های دریای مدیترانه در مرتبه‌ی دوم اهمیت قرار داشتند، درحالی‌که سیکلون‌های عرض‌های بالا (اقیانوس اطلس شمالی) به مراتب نقش کم رنگ تری در رخنمود بارش-های سنگین و فراگیر ایران دارند.

به‌طور کلی، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که تعامل سیستم‌های کم‌فشار سطحی و ناوه‌های تراز میانی، همراه با جریان‌های باد و تضاد فشار منطقه‌ای، مکانیزم اصلی شکل‌گیری بارش‌های فراگیر و سنگین در ایران است. بر اساس یافته‌های حاصل از این پژوهش می توان دریافت که بارش‌های سنگین و فراگیر کشور عمدتاً حاصل فعالیت سیکلون‌های گرمسیری (عرض پایین) و سیکلون‌های عرض میانی هستند. سیکلون‌های عرض پایین، با سرعت انتقال بالا و نقش بی‌بدیل در انتقال رطوبت از منابع گرمسیری مانند دریای عرب و خلیج فارس، محرک اصلی بارش‌های شدید در نیمه غربی و جنوب‌غربی کشور محسوب می‌شوند. در همین حال، سیکلون‌های عرض میانی که عمدتاً از مناطق مدیترانه‌ای نشأت می‌گیرند، با دینامیک قوی‌تر خود، بارش‌های گسترده‌تری را به ویژه در شمال‌غرب و دامنه‌های زاگرس ایجاد می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis of the Role of Cyclones from Various Latitudes on Widespread and Heavy Precipitation in Iran in Recent Decades

نویسندگان [English]

  • Mohammad Darand 1
  • Soma Zandkarimi 2
1 1-Professor of Climatology, Faculty of Natural Resources, University of Kurdistan 2- Board Member of Department of Zrebar Lake Environmental Research,Kurdistan Studies Institute, University of Kurdistan
2 Department of Climatology, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran
چکیده [English]

Situated within the global arid and semi-arid belt, Iran faces significant climatic challenges characterized by precipitation regime instability, heavy reliance on seasonal rainfall, and uneven spatial distribution of precipitation. Although intense and widespread precipitation events account for a modest proportion of the annual rainfall total, their importance is magnified by their dual role in water resource provision and the generation of destructive floods - constituting a hydrological paradox of equal measures of risk and resource. Research demonstrates that these extreme precipitation phenomena are primarily governed by cyclonic systems originating from diverse sources, including Mediterranean disturbances, Sudanese low-pressure systems, and Persian Gulf cyclones, which interact synergistically with dynamic atmospheric mechanisms and thermodynamic processes. Recent climate transformations have substantially altered the behavioral patterns of these meteorological systems, resulting in marked increases in both the intensity and frequency of extreme precipitation events. This research undertakes a comprehensive analysis of the spatiotemporal distributions and dynamic characteristics of cyclones influencing heavy precipitation events across Iran in recent decades, thereby addressing critical knowledge gaps and advancing the current understanding of extreme precipitation mechanisms in this vulnerable region.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Cyclone
  • Iran
  • Widespread Precipitation
  • Heavy Precipitation