تبیین اثرات الگوی فضایی استقرار خدمات و جاذبه‌های گردشگری بر عدالت فضایی روستایی با استفاده از مدل‌های آمار فضایی : مطالعه موردی شهرستان بینالود (طرقبه–شاندیز)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه برنامه‌ریزی شهری و روستایی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

2 استاد گروه برنامه‌ریزی شهری و روستایی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

3 دانشجو دانشگاه محقق اردبیلی، دانشکده علوم اجتماعی، اردبیل، ایران

10.22034/gp.2026.70542.3487

چکیده

ارزیابی عدالت فضایی در گردشگری مستلزم تحلیل الگوی استقرار خدمات در مقیاس‌های مختلف فضایی است، زیرا شمارش صرف امکانات نمی‌تواند بیانگر تعادل یا نابرابری مکانی باشد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل الگوی پراکنش خدمات گردشگری در نواحی روستایی شهرستان بینالود (طرقبه–شاندیز) و تبیین پیامدهای آن برای عدالت فضایی انجام شد. این تحقیق از نظر هدف کاربردی و از حیث روش توصیفی–تحلیلی است. جامعه آماری شامل 54 روستا بود که 35 روستا (16روستای دشتی ‌و 19روستای کوهستانی) به‌صورت هدفمند انتخاب شدند. داده‌های مکانی شامل اقامتگاه‌های بوم‌گردی، رستوران‌ها و کافه‌ها، اماکن فرهنگی، جاذبه‌های تاریخی از منابع رسمی، بازدید میدانی و تصاویر ماهواره‌ای استخراج و با روش تطبیق چندمنبعی اعتبارسنجی شد؛ و با استفاده از شاخص نزدیک‌ترین همسایگی و خودهمبستگی فضایی موران جهانی در محیط ArcGIS تحلیل شد. نتایج NNI نشان داد که تمامی گروه‌های خدماتی در مقیاس محلی دارای الگوی خوشه‌ای معنادار هستند ( NNR<1؛p<0.01) .بیشترین شدت تمرکز مربوط به بوم‌گردی‌ها NNR=0.33) ؛ (Z=-14.24 و رستوران‌ها و کافه‌ها NNR=0.32) ؛ (Z=-17.53 است، در حالی که خدمات عمومی (NNR=0.49) و مکان‌های تاریخی (NNR=0.54) از تمرکز کمتری برخوردارند. در مقیاس منطقه‌ای، موران جهانی وجود ساختار قطبی را تنها برای بوم‌گردی‌ها I=1.65) ؛ (p<0.001، رستوران‌ها و کافه‌ها I=0.97) ؛ (p<0.001 و اماکن فرهنگی I=0.97) ؛ (p=0.003 تأیید کرد، در حالی که خدمات عمومی (p=0.96) و مکان‌های تاریخی (p=0.32) فاقد الگوی معنادار بودند. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه همه کاربری‌ها در سطح خرد گرایش به تجمع دارند، تنها فعالیت‌های بازارمحور گردشگری در سطح کلان به ساختار قطبی سازمان‌یافته تبدیل شده‌اند. از منظر عدالت فضایی، این تمرکز چندمقیاسی می‌تواند به تقویت هسته‌های مرکزی و تشدید شکاف دسترسی روستاهای پیرامونی منجر شود. در مجموع، گردشگری روستایی در شهرستان بینالود واجد ساختاری قطبی– متمرکز است که در صورت هدایت فضایی هدفمند و اعمال سیاست‌های بازتوزیعی، می‌تواند به سازوکاری مؤثر برای ارتقای عدالت فضایی و توسعه متوازن منطقه‌ای تبدیل شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Assessing the Impacts of the Spatial Configuration of Tourism Services and Attractions on Rural Spatial Justice through Spatial Statistical Modeling: Evidence from Binalood County (Torqabeh–Shandiz)

نویسندگان [English]

  • vakil heidari sarban 1
  • Arasto Yari hesar 1
  • Bahram Imani 2
  • tayebeh Golriz 3
1 Professor, Department of Urban and Rural Planning, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.
2 Associate Professor, Department of Urban &amp; Rural Planning, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili,Ardabil,Iran.
3 PhD Student in Rural Planning, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili,Ardabil,Iran.
چکیده [English]

Assessing spatial justice in tourism requires analyzing the spatial configuration of services across different spatial scales, as merely counting facilities cannot adequately reflect patterns of spatial balance or inequality. This study aims to examine the spatial distribution of tourism services in the rural areas of Binalood County (Torqabeh–Shandiz) and to interpret its implications for spatial justice. The research is applied in purpose and descriptive–analytical in method. The statistical population consisted of 54 villages, of which 35 villages (17 tourism-oriented and 18 less tourism-oriented) were selected through purposive sampling. Spatial data—including eco-lodges, restaurants and cafés, cultural sites, and historical attractions—were collected from official sources, field surveys, and satellite imagery and validated through multi-source cross-verification. Spatial analyses were conducted using the Nearest Neighbor Index (NNI) and Global Moran’s I in ArcGIS.



The NNI results reveal statistically significant clustered patterns for all service categories at the local scale (NNR < 1; p < 0.01). The highest clustering intensity was observed for eco-lodges (NNR = 0.33; Z = -14.24) and restaurants and cafés (NNR = 0.32; Z = -17.53), indicating strong spatial concentration in specific nodes. Public services (NNR = 0.49) and historical sites (NNR = 0.54) also exhibited clustering but with lower intensity. At the regional scale, Global Moran’s I confirmed a polarized spatial structure only for market-driven tourism services. Eco-lodges (I = 1.65; p < 0.001), restaurants and cafés (I = 0.97; p < 0.001), and cultural sites (I = 0.97; p = 0.003) showed significant positive spatial autocorrelation, whereas public services (p = 0.96) and historical sites (p = 0.32) lacked spatial dependence and followed random distribution patterns.



The findings indicate a multi-scalar spatial differentiation: while local-scale clustering is ubiquitous, only market-oriented tourism activities form structured regional hubs. From a spatial justice perspective,

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sustainable tourism
  • spatial justice
  • nearest neighbor analysis
  • Razavi Khorasan Province
جغرافیا و برنامه‌ریزی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 19 تیر 1405

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار