بررسی اثر شهرنشینی سریع و تغییرات کاربری اراضی بر فرونشست زمین و شناسایی مناطق پر خطر (مطالعه موردی: دشت تبریز)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی - دانشگاه تبریز

2 گروه ژئومورفولوزی- دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی

3 گروه سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

4 گروه ژئومورفولوژی، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز،

10.22034/gp.2026.72278.3541

چکیده

نرخ سریع افزایش جمعیت باعث ایجاد تغییراتی گسترده در الگوی کاربری اراضی شده است و این اثرات ناشی از توسعه شهر و شهرنشینی در کشورهای درحال‌توسعه و توسعه‌یافته قابل مشاهده می‌باشد. یکی از چالش برانگیزترین مسایل ایران درسال‌های اخیر تغییرکاربری زمین و پیامدها و مخاطرات ناشی از آن از جمله فرونشست است که اگر این تغییرات به صورت کنترل نشده انجام پذیرد اثرات جبران ناپذیری را به دنبال خواهد داشت. فرونشست زمین در بسیاری از مناطق جهان است که آثار مخربی بر روی شبکه‌های حمل‌و نقل، تأسیسات و سازه‌ها دارد. در چنین شرایطی شناسایی مناطق در معرض فرونشست زمین، عوامل تشدید کننده آن و برآورد نرخ و درجه و میزان فرونشست مکان‌های در معرض خطر می‌تواند مجال برنامه‌ریزی و آمایش محیطی فضا را در جهت مدیریت و کنترل این پدیده و تعدیل خطرپذیری و به طبع آن دوری از بحران را فراهم آورد. یکی از کاربردهای سنجش از دور، تعیین تغییرات کاربری اراضی در طولانی‌مدت است. اهداف اصلی این پژوهش تحلیل و بررسی تأثیر تغییرات کاربری اراضی بر فرونشست دشت تبریز و همچنین شناسایی مناطق مستعد فرونشست در این دشت با استفاده از علم سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی است. به‌منظور رسیدن به این اهداف، جهت بررسی تغییرات کاربری اراضی از تصاویر ماهواره‌ای لندست مربوط به چهار بازه زمانی شامل سال‌های ۱۹۹۴، ۲۰۰۴، ۲۰۱۴ و ۲۰۲۴ و جهت شناسایی مناطق پر خطر از مدل فازی anp استفاده شده است. یافته‌های حاصل از تحلیل تغییرات کاربری اراضی نشان داد سطح نواحی انسان‌ساخت نزدیک به سه برابر و اراضی کشاورزی آبی بیش از دو برابر افزایش یافته است؛ در حالی که مراتع و اراضی دیم کاهش قابل توجهی داشته‌اند. این تغییرات بیانگر فشار فزاینده‌ای است که توسعه انسانی بر منابع طبیعی وارد کرده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Assessment of the Impacts of Rapid Urbanization and Land-Use Change on Land Subsidence and Identification of High-Risk Zones (Case Study: Tabriz Plain, NW Iran)

نویسندگان [English]

  • shahram roostaei 1
  • Masoumeh Rajabi 2
  • sadra karimzadeh 3
  • Bahareh Akbari 4
1 geomorphology department, faculty of planing and environmental,university of tabriz Iran
2 Department of Geomorphology-faculty of planning and Environmental Sciences
3 department of RS & GIS, Faculty of Planning and Environmental Science, University of Tabriz, Tabriz.
4 , Department of Geomorphology, Faculty of Planning and Environmental Sciences, Uni versity of Tabriz, Tabriz- Iran
چکیده [English]

The rapid rate of population increase has led to extensive changes in land-use patterns. These effects, stemming from urban development and urbanization, are observable in both developing and developed countries. One of the most pressing challenges in Iran in recent years has been land-use change and its resulting consequences and hazards, such as land subsidence. This phenomenon has destructive impacts on transportation networks, infrastructure, and structures. If these changes occur in an uncontrolled manner, they will lead to irreversible effects. In such circumstances, identifying areas susceptible to land subsidence and their exacerbating factors can provide a framework for spatial planning and land-use management, thereby facilitating the control of this phenomenon and the mitigation of associated risks. The main objectives of this research are to analyze and investigate the impact of land-use changes on land subsidence in the Tabriz plain, as well as to identify areas prone to subsidence within this plain.”

Methods: To achieve these objectives, Landsat satellite imagery from four time periods (1994, 2004, 2014, and 2024) was used to analyze land-use changes. Additionally, the fuzzy ANP model was employed to identify high-risk areas.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Land Subsidence
  • Land Use
  • Landsat Satellite
  • Zoning
  • Tabriz Plain