بررسی و ارزیابی تغییرالگوی کاربری اراضی شهری با رویکرد جای پای بوم شناختی (مطالعه موردی: کلانشهر تبریز)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 فارغ التحصیل کارشناسی ارشد رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه تبریز،تبریز،ایران

2 استادگروه جغرافیا و برنامه‌ریزی دانشکده جغرافیا و برنامه ریزی دانشگاه تبریز،تبریز،ایران

10.22034/gp.2023.55429.3103

چکیده

طی سه دهه اخیر، بهره برداری بی رویه و غیراصولی از اراضی و تغییرکاربری‌ها باعث عکس‌العملهای متفاوت اکوسیستم‌ها شده است.کلانشهر تبریز، مرکز استان آذربایجان شرقی می‌باشدکه در طول چند دهه اخیر رشد نامتوازن و پراکنده ای داشته، به گونه‌ای که گسترش بی رویه شهر موجب تخریب فضاهای پیرامون و خارج شدن شهر از شکل متقارن و استاندارد خود شده است. امروزه رشد ناموزون و گسترش بی رویه شهر از مسایل و معضلات کلانشهر تبریز محسوب می‌شود. روش پژوهش حاضر، کاربردی- تحلیلی بوده تا با گردآوری اطلاعات در طی دوره زمانی 25 ساله یعنی دهه 1375-1400 به صورت اسنادی-کتابخانه ای، پیمایش میدانی به صورت مراجعه به سازمان ها و ادارات مربوطه و استفاده از روش محاسباتی جای پای بوم شناختی، به سؤال اصلی تحقیق یعنی؛ «تغییرات کاربری اراضی کلانشهر تبریز طی دوره زمانی 25 ساله چه اثراتی بر روی محیط زیست و ظرفیت بوم شناختی تبریز گذاشته است؟» پاسخ دهد و راهکارهایی را برای بهبود وضعیت تغییرات اراضی و توان بوم شناختی شهر و توزیع متناسب جمعیت در کلانشهر تبریز ارائه نماید. از جمله نتایج به دست آمده در تحقیق حاضر این است که افزایش نرخ رشد جمعیت و به تبع آن گسترش و توسعه بی رویه کالبدی- فیزیکی شهر، طی این سال‌ها موجب افزایش تغییرات کاربری اراضی به ویژه تبدیل کاربری‌های زراعی و باغی به شهرک‌ها و مناطق مسکونی شده است. که این میزان تغییرات از توان اکولوژیکی کلانشهر تبریز خارج بوده و نیازمند مدیریت دقیق و منضبط می‌باشد. که در غیر این صورت با تدام یافتن این نوع چالش، کلانشهر تبریز طی سال‌های آتی دچار بحران و مشکلات قابل ملاحظه و تجدید ناپذیری خواهد شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Investigating and evaluating the change of urban land use pattern with ecological footprint approach (Case study of Tabriz metropolis)

نویسندگان [English]

  • Neda Darbandi 1
  • Mohammadreza Pourmohammadi 2
  • Rasoul Ghorbani 2
1 Graduated with a master's degree in geography and urban planning from Tabriz University
2 Department of Geography and Planning, School of Geography, University of Tabriz
چکیده [English]

During the last three decades, indiscriminate and unprincipled exploitation of lands and changes in uses have caused different reactions of ecosystems. The metropolis of Tabriz is the capital of East Azarbaijan province, which has had an unbalanced and scattered growth during the last few decades, in such a way that the uncontrolled expansion of the city has caused The destruction of the surrounding spaces and the departure of the city from its symmetrical and standard shape. Today, uneven growth and excessive expansion of the city is considered one of the problems of Tabriz metropolis. The method of the current research is applied-analytical by collecting information during a period of 25 years, i.e. 1375-1400 decade in document-library form, field survey in the form of referring to the relevant organizations and departments and using the ecological footprint calculation method. to the main question of the research, that is; "What effects have land use changes in the metropolis of Tabriz over a period of 25 years had on the environment and ecological capacity of Tabriz?" answer and provide solutions to improve the state of land changes and the ecological capacity of the city and the proportional distribution of the population in Tabriz metropolis. Among the results obtained in the present research is that the increase in the population growth rate and as a result the excessive expansion and development of the city during these years has caused an increase in land use changes, especially the conversion of agricultural and garden uses into settlements and residential areas. has been That this amount of changes is beyond the ecological capacity of Tabriz metropolis and requires careful and disciplined management. Otherwise, with the continuation of this type of challenge, the metropolis of Tabriz will suffer significant and irreversible crises and problems in the coming years.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "
  • Land use change
  • urban uses
  • ecological footprint
  • Tabriz metropolis"

طی سه دهه اخیر، بهره برداری بی رویه و غیراصولی از اراضی و تغییرکاربری‌ها باعث عکس‌العملهای متفاوت اکوسیستم‌ها شده است.کلانشهر تبریز، مرکز استان آذربایجان شرقی می‌باشدکه در طول چند دهه اخیر رشد نامتوازن و پراکنده­ای داشته، به گونه‌ای که گسترش بی رویه شهر موجب تخریب فضاهای پیرامون و خارج شدن شهر از شکل متقارن و استاندارد خود شده است. امروزه رشد ناموزون و گسترش بی رویه شهر از مسایل و معضلات کلانشهر تبریز محسوب می‌شود. روش پژوهش حاضر، کاربردی- تحلیلی بوده تا با گردآوری اطلاعات در طی دوره زمانی 25 ساله یعنی دهه 1375-1400 به صورت اسنادی-کتابخانه ای، پیمایش میدانی به صورت مراجعه به سازمان­ها و ادارات مربوطه و استفاده از روش  محاسباتی جای پای بوم شناختی، به سؤال اصلی تحقیق یعنی؛ «تغییرات کاربری اراضی کلانشهر تبریز طی دوره زمانی 25 ساله چه اثراتی بر روی محیط زیست و ظرفیت بوم شناختی تبریز گذاشته است؟» پاسخ دهد و راهکارهایی را برای بهبود وضعیت تغییرات اراضی و توان بوم شناختی شهر و توزیع متناسب جمعیت در کلانشهر تبریز ارائه نماید. از جمله نتایج به دست آمده در تحقیق حاضر این است که افزایش نرخ رشد جمعیت و به تبع آن گسترش و توسعه بی رویه کالبدی- فیزیکی شهر، طی این سال‌ها موجب افزایش تغییرات کاربری اراضی به ویژه تبدیل کاربری‌های زراعی و باغی به شهرک‌ها و مناطق مسکونی شده است. که این میزان تغییرات از توان اکولوژیکی کلانشهر تبریز خارج بوده و نیازمند مدیریت دقیق و منضبط می‌باشد. که در غیر این صورت با تدام یافتن این نوع چالش، کلانشهر تبریز طی سال‌های آتی دچار بحران و مشکلات قابل ملاحظه و تجدید ناپذیری خواهد شد.

احمدزاده، رسول؛ رضایی پناه، احمد(1399).سیاست کیفری ایران در قبال تغییر کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها. مجله حقوقی دادگستری، 83(113)،43-19.
اداره کل املاک و مستغلات شهرداری تبریز(1399).
پورمحمدی، محمدرضا؛ قربانی، رسول؛ محمودزاده،حسن(1393).رویکرد زیست محیطی در مدل سازی تغییرات کاربری اراضی محدوده کلانشهر تبریز با استفاده از تصاویر ماهواره­ای چند زمانه ای، ارزیابی چند معیاری و سلول­های خودکار زنجیره‎‌ای.فصلنامه علمی مطالعات شهری دانشگاه کردستان،2(8)،30-13.
پیروزمهر،ویدا؛امامی،مریم؛حسین زاده دلیر، کریم(1396).راهبردهای ساختار زیست محیطی شهر با رویکرد توسعه ی پایدار شهری(مطالعه موردی کلان شهر تبریز).همایش ملی شهر سبز با محوریت تکنولوژی و انرژی­های پاک در عمران-معماری و شهرسازی.
جعفری، فیروز؛ موذنی،مهدی؛ بدلی،احد(1398).آینده پژوهی تغییرات کاربری اراضی شهری در کلانشهر تبریز. فصلنامه علمی پژوهشی برنامه ریزی فضایی(جغرافیا)،2(37)،22-1.
جی بون،کریستوفر؛مدرس،علی (1393). شهر و محیط زیست.ترجمه منوچهرطبیبیان،تهران:انتشارات دانشگاه تهران.
حذرخانی، حسن؛ پرک،  فاطمه(1397).رد پای بوم شناختی شاخصی برای محفاظت از محیط زیست،سومین کنفرانس ملی رویکردهای نوین در آموزش و پژوهش،محمودآباد.
دلیرزاده،حسین؛فرقانیان،مریم(1391).مدیریت محیط زیست ونقش آن درتوسعه پایدارشهری بارویکرد مدیریت عوامل زیست محیطی درآلودگیهای کلانشهرتبریز. دومین کنفرانس برنامه ریزی و مدیریت محیط زیست.
دارابی،حسن؛سورتیجی،سجاد(1392).ارزﻳﺎﺑﻲ اﺳﺘﺮاﺗﮋﻳﻚ ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ روش ﺷﺎﺧﺺ (LSI) ﺗﻨﺎﺳﺐ ﻛﺎرﺑﺮی اراﺿﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردی :ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻳﻚ ﺷﻬﺮ ﻛﻼن ﺗﻬﺮان.فصلنامه علمی برنامه ریزی توسعه کالبدی،2(4)،112-99.
رحیمی،اکبر(1392).ارزیابی و مدلسازی توسعه فضایی کالبدی با تأکید بر توسعه میان افزا(نمونه موردی:کلانشهر تبریز)،رساله دکتری رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده علوم محیطی و برنامه ریزی، دانشگاه تبریز،212.
رهنما،محمدرحیم؛حسینی،سیدمصطفی(1395). ارزیابی وضعیت پایداری در کلانشهر اهواز با استفاده از روش جای پای اکولوژیک،نشریه علمی جغرافیا و برنامه ریزی،23(7)،280-267.
رحیمی،اکبر(1396).سیاست‌های زمین شهری و تأثیر آن بر توسعه شهر تبریز، فصلنامه آمایش محیط،(48)،129-109.
روستایی،شهریور؛ اصغری زمانی،اکبر؛محمدی ترکمانی،حجت(1399).جستاری بر مفهوم رانت و عوامل کلیدی موثر بر بروز آن در مدیریت شهری ایران(مطالعه موردی:شهرداری تبریز)،نشریه علمی جغرافیا و برنامه ریزی،26(79)،37-13.
زیاری،کرامت الله؛منجم زاده،سیدامیرحسین؛ماجدی،حمیدرضا(1396).بررسی شاخص‌های زیست محیطی توسعه پایدار و سطح بر خورداری آن در کلان شهرهای ایران،نشریه نگرش های نو در جغرافیای انسانی (جغرافیای انسانی)،10(1)،298-275.
سازمان مدیریت پسماند استان آذربایجان شرقی(1375-1400).
ساسان پور، فرزانه (1385)، بررسی پایداری کلان شهر تهران با روش جاپای بوم شناختی،رساله دکتری رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری،دانشکده علوم محیطی و برنامه ریزی،دانشگاه تبریز،367.
سالنامه آماری شهر و شهرداری تبریز و استان آذربایجان شرقی (1395،1399).
سالنامه نفوس و مسکن استان آذربایجان شرقی(1375،1395).
سازمان راه و شهرسازی استان آذربایجان شرقی( 1400).
شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی استان آذربایجان شرقی(1375،1399).
شرکت برق منطقه‌ای امور برق استان آذربایجان شرقی(1375،1400).
صبوری،فهیمه (1393).بررسی و اثرات زیست محیطی گسترش پراکندگی شهری( نمونه موردی هادی شهر)،پایان نامه کارشناسی ارشد رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده علوم محیطی و برنامه ریزی، دانشگاه تبریز،120.
عزتی، محمد؛ حسین زاده دلیر،کریم؛ پورمحمدی،محمدرضا(1398). ارزیابی تحولات جمعیتی در کانون‌های سکونتی منطقه کلانشهری تبریز و چالشهای پیش روی آن، نشریه علمی جغرافیا و برنامه ریزی،26(82)،174-161.
میرحسینی، سیدحسن؛ المدرسی، سیدعلی؛ نژادکورکی، فرهاد(1394).بررسی تاثیرات زیست محیطی تغییر کاربری اراضی در بافت­های شهری با استفاده از تکنولوژی RS و بهره مندی از متد SMCE،اولین کنگره بین المللی زمین، فضا و انرژی پاک،اردبیل.
موسوی، میرسعید (1397) .ﺑﺮرﺳﯽ ﺳﻄﺢﺗﺤﻘﻖ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪارﺷﻬﺮﺗﺒﺮﯾﺰﺑﺮاﺳﺎسﺷﺎﺧﺺ ردﭘﺎیﺑﻮمﺷﻨﺎﺧﺘﯽ، فصلنامه جغرافیا و علوم محیطی،7 (27) ،76-61.
محمدزاده، رحمت(1374). مدرنیته و شهرسازی مطالعه موردی بافت قدیم شهر تبریز،رساله دکتری رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده علوم محیطی و برنامه ریزی،دانشگاه تبریز.
معرب، یاسر؛ صالحی، اسماعیل؛ امیری، محمدجواد؛ هویدی، حسن(1399). تحلیل امنیت بوم شناختی تغییرات کاربری اراضی حوضه لواسانات با استفاده از خدمات تولیدی اکوسیستم مطالعه موردی: تولید آب. فصلنامه علمی پژوهشی اطلاعات جغرافیایی،30(118)، 75-59.
مشکینی،ابوالفضل؛سجادی،ژیلا؛ تفکری،اکرم(1390).تأثیر سیاست‌های واگذاری زمین و مسکن دولتی در گسترش کالبدی شهرهای ایران (نمونه موردی: شهر کرمانشاه).جغرافیا و توسعه،9(23)،67-47.
نوریان،فرشاد؛محمد،شریف(1382).نگرشی بر روند تهیه طرحهای تفصیلی در شهرسازی.شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری تهران،
1000(3)،238.