تحلیلی بر الگوها و معیارهای مؤثر بر منطقه‌بندی سرزمینی در ایران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس

2 گروه جغرافیا- دانشگاه افسری امام علی(ع)

3 دکترای تخصصی جغرافیای سیاسی، گروه جغرافیای سیاسی، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی

10.22034/gp.2024.56697.3138

چکیده

دولت‌ها و جوامع مختلف در طول تاریخ، همواره سرزمین‌های تحت ید خود را در راستای ادارة بهتر سرزمین و حفظ تمامیت ارضی کشور، به نواحی و مناطق مختلف تقسیم نموده‌اند؛ که امروزه با مفهوم برنامه‌ریزی فضایی و آمایش سرزمین و به طور خاص‌تر «منطقه‌بندی سرزمین»‌ مرتبط می‌باشد. علاوه بر این، منابع و امکانات نیز به طور یکسان در پهنة سرزمینی توزیع نشده‌اند و این امر ضرورت تقسیم سرزمین را به واحدهای کوچکتر دو چندان می‌کند. منطقه‌بندی سرزمینی موضوعی است که با تقسیم سرزمین به نواحی و مناطق مختلف، به دنبال مدیریت منسجم و تقسیم کار سرزمینی و بهره‌گیری از پتانسیل‌های مناطق مختلف در جهت کاستن از نابرابری‌ها و عدم تعادل‌های سرزمینی می‌باشد. در همین راستا، کشور ایران در طول دهه‌های گذشته بارها از سوی سازمان‌های مختلف به مناطق متعددی تقسیم شده است که آخرین بار در سال 1396، کشور ایران به نه منطقة کلان تقسیم گردید. این تحقیق که از نوع توصیفی ـ تحلیلی می‌باشد، در ابتدا با بررسی گستردة ادبیات تحقیق، تاریخچه‌ای جامع از سیر برنامه‌های آمایشی و منطقه‌بندی در کشور ارائه داده و سپس به نقد و بررسی آن‌ها می‌پردازد. در ادامه، با بهره‌گیری از نظرات متخصصان و با استفاده از روش AHP، مهم‌ترین معیارهای مؤثر بر منطقه‌بندی سرزمینی شناسایی و اولویت‌بندی شد. بر اساس یافته‌های این بخش از تحقیق، به ترتیب معیارهای «فرهنگی ـ اجتماعی» «دفاعی ـ نظامی»، و «سیاسی ـ اداری» و زیرمعیارهای «مسائل محیطی»، «سطح توسعه‌یافتگی مناطق»، «پراکنش جمعیت»، «الگو و نوع حکومت» و «تهدیدات و مسائل امنیتی»، بیشترین اهمیت را در منطقه‌بندی سرزمینی دارا می‌باشند. در نهایت، بر مبنای یافته‌ها و نتایج تحقیق، نگارندگان منطقه‌بندی پیشنهادی خود را در قالب ده منطقة کلان سرزمینی ارائه دادند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Analysis of Patterns and Effective Criteria on Territorial Zoning in Iran

نویسندگان [English]

  • Hasan Masoudi 1
  • Davood Amini 2
  • Hamed Ebrahimi 3
1 Department of Geography and Urban Planning, Faculty of Humanities, University of Tarbiat Modares
2 Department of Geography - Imam Ali Officer University
3 PhD in Geopolitics, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Governments and societies have historically divided their territories into different regions and areas to better manage their land and preserve the territorial integrity of their country. This practice is now related to the concept of spatial planning, particularly "Territorial Zoning". Territorial Zoning aims to achieve cohesive management and the National Division of Labor, as well as utilize the potential of different regions to reduce territorial inequalities and imbalances. In Iran, Territorial Zoning has been implemented by various organizations over the past decades, with the most recent division into nine major regions in 2017. In this descriptive-analytical research, the extensive literature on Spatial planning and Territorial Zoning plans in Iran is reviewed, providing a comprehensive history of these programs. The research then critiques and analyzes these programs. The most important criteria influencing land zoning are identified and prioritized using the Analytic Hierarchy Process (AHP) method and the opinions of experts. According to the findings, the most important criteria for Territorial Zoning are "cultural-social", "defense-military", and "political-administrative". The sub-criteria of "environmental issues", "level of regional development", "population distribution", "government pattern and type", and "threats and security issues" are also deemed important. Based on the findings and results of the research, the authors propose their own Territorial Zoning plan in the form of ten major regions. This research contributes to the understanding of the history and current state of territorial Zoning in Iran and provides valuable insights for policymakers and practitioners in the field of Territorial Zoning and spatial planning.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Spatial Planning
  • Territorial planning
  • Region
  • Iran
  • AHP

دولت‌ها و جوامع مختلف در طول تاریخ، همواره پهنة سرزمینی خود را در راستای ادارة بهتر کشور و حفظ تمامیت ارضی آن، به نواحی متعدد تقسیم نموده‌اند. این موضوع با مفهوم «منطقه‌بندی سرزمین» مطرح است که در آن با تقسیم سرزمین به نواحی و مناطق مختلف، به دنبال مدیریت منسجم و تقسیم کار سرزمینی و بهره‌گیری از پتانسیل‌های مناطق در جهت کاستن از نابرابری‌ها و عدم تعادل‌ها می‌باشد. ایران، کشوری پهناور با اقلیم‌ها و فرهنگ‌های متنوع است که در طول دهه‌های گذشته بارها توسط سازمان‌های مختلف به مناطق متعددی تقسیم شده است. منطقه‌بندی‌های پیشین، متناسب با نیاز هر سازمان بوده و بدون توجه به تمایزات منطقه‌ای و در نظر گرفتن معیار خاصی صورت گرفته‌‌اند. از سوی دیگر، با وجود گذشت بیش از هفت دهه از آغاز برنامه‌ریزی و منطقه‌بندی در کشور، همچنان در ارائه الگوی مطلوب منطقه‌بندی در کشور اختلاف نظر وجود دارد. از همین رو،  پژوهش حاضر با هدف تحلیل الگوهای منطقه‌بندی در کشور، نقد و آسیب‌شناسی آن‌ها و در نهایت ارائه الگوی مطلوب منطقه‌بندی تدوین شده است. این تحقیق که از نوع توصیفی ـ تحلیلی می‌باشد، در ابتدا با مرور گستردة ادبیات تحقیق، تاریخچه‌ای جامع از سیر برنامه‌های آمایشی و منطقه‌بندی در کشور ارائه داده و سپس به نقد و بررسی آن‌ها می‌پردازد. بررسی‌های صوت گرفته نشان می‌دهد که مجموعاً بیش از 20 منطقه‌بندی در کشور ارائه شده است که عمدتاً متأثر از تقسیمات سیاسی کشور بوده‌اند و عوامل طبیعی و انسانی در آن‌ها کم‌تر نقش داشته است. در ادامه، با مطالعه ادبیات تحقیق و بهره‌گیری از نظرات متخصصان و روش AHP، مهم‌ترین معیارهای مؤثر بر منطقه‌بندی سرزمینی شناسایی و اولویت‌بندی شد. یافته‌های تحقیق نشان داد به ترتیب معیارهای «فرهنگی ـ اجتماعی»، «دفاعی ـ نظامی» و «سیاسی ـ اداری» و زیرمعیارهای «مسائل محیطی»، «سطح توسعه‌یافتگی مناطق»، «پراکنش جمعیت»، «الگو و نوع حکومت» و «تهدیدات و مسائل امنیتی»، بیشترین اهمیت را در منطقه‌بندی سرزمینی دارا می‌باشند. در نهایت، بر مبنای یافته‌ها و نتایج تحقیق، منطقه‌بندی پیشنهادی برای کشور در قالب ده منطقة کلان سرزمینی ارائه گردید. پیروی از تقسیمات سیاسی کشور یکی از مهم‌ترین معیارهای مؤثر بر منطقه‌بندی سرزمین می‌باشد که در الگوی پیشنهادی به آن توجه شده است. این مقاله، از این منظر که در مرور منطقه‌بندی‌های پیشین و معیارهای مؤثر بر آن به یک جامع‌نگری کلی رسیده است؛ دارای اهمیت بالایی بوده و از سوی دیگر در سطح بین‌المللی نیز می‌تواند کارکردهای مثبت و مؤثری به دنبال داشته باشد.

ابراهیم‌زاده، حمیدرضا. (1394). تأثیر روابط فضایی واحدهای سیاسی ـ اداری درون کشوری بر پایداری امنیت (مورد: استان‌های سیستان و بلوچستان و کرمان)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته جغرافیای سیاسی با راهنمایی دکتر زهرا احمدی‌پور، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی.
ابراهیمی، آرام. (1396). بررسی روند تحولات مفهومی آمایش سرزمین (مطالعه تطبیقی ایران و جهان)، فصلنامه تخصصی انجمن علمی دانشجویی برنامه‌ریزی آمایش سرزمین (برنامه‌ریزی فضایی)، دانشگاه تربیت مدرس.
احمدی‌پور، زهرا؛ شیخی، محمد؛ بیگلر، معصومه؛ بویه، چمران. (۱۳۹۳). بررسی تطبیقی مولفه‌های تاثیرگذار بر انتزاع استان‌ها پس از انقلاب اسلامی از منظر جغرافیای سیاسی و علوم منطقه‌ای، فصلنامه مدرس علوم انسانی (برنامه‌ریزی و آمایش فضا)، ۱۸(۴)، ۱-۲۰.
احمدی‌فروشانی, سید منصور, محمودی, سیدمحمد. (1389). جایگاه فَرمداری زمین درآمایش سرزمین، مجله علمی آمایش سرزمین، دوره دو، شماره دو.
اعظمی، هادی؛ دبیری، علی اکبر. (۱۳۹۰). تحلیل نظام تقسیم سیاسی فضا در ایران، فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک، ۷(۲)، ۱۴۷-۱۸۱.
امینی، داود؛ عبادی‌زاده، سیدعلی. (1399)، عدالت فضایی و جغرافیای جرم، انتشارات دانشگاه علوم انتظامی امین، چاپ اول.
ایمانی جاجرمی، حسین؛ دباغی، حمیده. (1394). مطالعۀ سیاست‌های اقتصادی ایران با رویکرد آمایش سرزمین (مطالعۀ موردی: برنامه‌های چهارم و پنجم توسعۀ کشور). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران, 4(3), 501-527.
آذرآباد، نسرین. (1392). روش‌های نوین ناحیه‌بندی در فضاهای جغرافیایی، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، سال سوم، شماره 12.
آسایش، حسین. (1389). اصول و روش‌های برنامه‌ریزی ناحیه‌ای، چاپ دهم، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه پیام نور، تهران.
آقایاری‌هیر، محسن؛ حبیبیان، میقات؛ استادی جعفری، مهدی؛ امینی‌شیرازی، حامد. (1394). منطقه‌بندی حمل و نقل روستایی در ایران، نشریه علمی – پژوهشی جغرافیا و برنامه‌ریزی، شماره 19، شماره 53، 47-25.
پاپلی‌یزدی، محمد‌حسین؛ (1383). عدالت اجتماعی و توسعه: کاربرد فلسفه و ایدئولوژی در آمایش سرزمین، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 74، شماره مقاله 616.
پوراحمد، احمد؛ (1380). آمایش سرزمین و ایجاد تعادل در نظام شهری کشور، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دوره 160، شماره پیاپی 982، 490-479.
پورمحمدی، محمدرضا؛ مرصوصی، نفیسه؛ حکمت‌نیا، حسن؛ نظم‌فر، حسین. (1389)، تحلیل استراتژی‌های توسعه‌ی منطقه‌ای در آذربایجان شرقی. پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، سال اول، شماره دوم، 42-50.
پورموسوی، سیدموسی؛ میرزاده‌کوهشاهی، مهدی؛ رهنما قره‌خانبگلو، جهانبخش. (1387). سازماندهی سیاسی فضا و نواحی فرهنگی و کارکردی در ایران. فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک، 4(13)، 75-101.
پیشگاهی‌فرد، زهرا؛ امیدی آوج، مریم؛ (۱۳۸۸). ارتباط بین پراکندگی اقوام ایرانی و امنیت مرزها، فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک، ۵(۱)، ۴۸-۷۱.
توکلی، مرتضی؛ ابراهیمی، آرام؛ حمیدی تهرانی، سمیرا. (1397). تحلیل الگوی منطقه‌بندی آمایش سرزمین در ایران از پسامشروطه تا به‌حال، برنامه‌ریزی و آمایش فضا، دوره 22، شماره 1.
ثامنی، امیر؛ پوراصغر سنگاچین، فرزام. (1398). منطقه‌بندی سرزمینی و تقسیم کار ملی؛ پیش‌نیاز تحقق اهداف آمایش سرزمین در ایران، پژوهش‌های محیط زیست، سال 10، شماره 20.
جعفری‌زاده، امید. تحلیل مرزبندی مناطق پدافندی جمهوری اسلامی ایران: ارائه مدل جدید و پیاده سازی در منطقه جنوب، پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته جغرافیای سیاسی با راهنمایی دکتر غلامحسین حیدری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی (1392).
حاتمی نژاد، حسین؛ عمو، ابراهیم. (1398). آسیب‌شناسی و ارزیابی طرح های آمایش سرزمین در کشور ایران، فصلنامه علمی - پژوهشی برنامه ریزی منطقه ای, 9(34), 27-38.
حسن‌آبادی، داوود؛ غلامرضایی، یوسفعلی؛ نجفی، عباس؛ عالی فرجا، سجاد؛ (۱۳۹۷). بررسی و تحلیل نظام تقسیمات کشوری در ایران با تاکید بر متغیرهای علمی و جغرافیایی: مطالعه موردی استان سیستان و بلوچستان، فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه ای)، ۸(۱)، ۲۷۷-۲۹۸.
حسینی، مرتضی؛ ابراهیمی، طالب. (1396). بررسی وضعیت منطقه‌بندی در ایران و معیارهای مطلوب منطقه‌بندی، فصلنامه حقوق ملل، سال هفتم، شماره 25.
خانی، فضیله؛ سادات‌موسوی، سمیه. (1396). تحلیل نظریه پخش فضایی در کارآفرینی و نقش آن در توسعه کالبدی نواحی روستایی (دهستان سولقان)، نشریه علمی ـ پژوهشی برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، سال 2، شماره3، پیاپی7، پاییز (1396)، 116-99.
زالی، نادر؛ احمدی، حسن. (1393). سازماندهی فضایی استان آذربایجان شرقی با رویکرد برنامه‌ریزی منطقه‌ای در افق چشم‌انداز، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، سال چهارم، شماره 14، 74-56.
زیاری، کرامت‌الله (1393). اصول و روش‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای، چاپ ششم، انتشارات دانشگاه تهران.
سازمان برنامه و بودجه استان تهران. (1397). برنامه آمایش استان تهران، گزارش تبیین وضع موجود سازمان فضایی استان تهران، فصل پنجم.
سازمان برنامه و بودجه کشور. (1398)، آسیب شناسی آمایش سرزمین در نظام برنامه‌ریزی کشور، گروه پژوهشی آمایش سرزمین، توسعه و توازن منطقه‌ای، مرکز پژوهش‌های توسعه و آینده نگری، تهران.
سازمان برنامه و بودجه. (1388). دربارة برنامة پنجم توسعه (آسیب‌شناسی برنامه‌های توسعه در ایران)، دفتر مطالعات برنامه و بودجه.
سازمان برنامه‌ و بودجه. (1397). کتاب همراه آمایش سرزمین، انتشارات سازمان برنامه و بودجه، چاپ اول، تهران.
سازمان برنامه. (1351). طرح عمران منطقه‌ای بتل، تهران، ایران.
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. (1380). مطالعات آمایش سرزمین (سابقه، مفاهیم و شرایط کنونی)، معاونت امور اقتصادی و هماهنگی بودجه، دفتر آمایش و برنامه‌ریزی منطقه‌ای.
سرور، رحیم؛ جعفریان، بابک؛ برنا، رضا. (1398). شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر وضعیت آینده آمایش سرزمین استان تهران با رویکرد آینده‌پژوهی، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، سال 16، شماره 61، بهار 1398.
سرور، رحیم؛ چهاربرج، علی؛ علوی، سعیده. (1396). ارزیابی تحلیل وضعیت توسعه یافتگی فضای ملی بر مبنای بخشهای 15 گانه اقتصادی (مطالعه موردی: مناطق 1، 2، 8 و 9)، مهندسی جغرافیایی سرزمین، دوره اول، شماره 1.
سعدآبادی، علی اصغر؛ پورعزت، علی اصغر؛ عباسی، طیبه. (۱۳۹۲). شناسایی مولفه‌های همبستگی ملی در اقوام ایرانی، فصلنامه راهبرد دفاعی، ۱۱(۴۲)، ۱۷۳.
سعیدی، عباس. (1391). مفاهیم بنیادین در برنامه‌ریزی کالبدی ـ فضایی (بخش نخست)، فصلنامه علمی ـ پژوهشی برنامه‌ریزی توسعه کالبدی، سال اول، شماره اول، 26-9.
سعیدی، عباس. (1392). مفاهیم بنیادین در برنامه‌ریزی کالبدی ـ فضایی (بخش دوم)، فصلنامه برنامه‌ریزی کالبدی-فضایی، سال اول، شماره سوم.
سیف‌الدینی، فرانک؛ پناهنده‌خواه، موسی. (1389). چالش‌ها و موانع برنامه‌ریزی توسعه منطقه‌ای در ایران، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شماره 73، 98-83.
شکوئی، حسین. (1387). شناخت و فلسفه جغرافیا، انتشارات دانشگاه پیام نور، چاپ 13، تهران.
شکوئی، حسین؛ افروغ، عماد. (1374). فلسفی اندیشی فضایی، تحقیقات جغرافیایی، شماره 39، شماره مقاله 341.
شورای‌عالی آمایش سرزمین. (1399). سند ملی آمایش سرزمین.
شهبازبگیان، محمدرضا؛ حبیب‌زاده، سایه. (1401). تحلیل آمایشی توسعة منطقة آزاد ماکو: یک رویکرد مبتنی بر پویایی سیستم‌ها به سوی توسعة پایدار، نشریه علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی، سال 26، شماره 79، فصل بهار، 187-205.
شیرزاد مرگاوی، گلرخ. قیاس تطبیقی الگوهای برنامه‌ریزی منطقه‌ای کشور فرانسه و ایران، به منظور شناسایی راهکارهای بهینه در جهت بهبود برنامه‌ریزی منطقه ای در ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته برنامه‌ریزی منطقه‌ای با راهنمایی دکتر حسن احمدی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز، (1392).
صرافی، مظفر. (1395). جزوه تجربیات برنامه‌ریزی ملی و منطقه‌ای، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده معماری و شهرسازی، تهران.
قاجار خسروی، محمدمهدی. (۱۳۸۹). مروری بر تهیه طرح های کالبدی منطقه ای در ایران، فصلنامه مسکن و محیط روستا، ۲۹(۱۳۰)، ۹۰.
قربانی رسول. (1393). جزوه کلاسی درس برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، سال تحصیلی 1393-1392.
قنبری، ابوالفضل؛ تقی‌زادفانید، ابوالقاسم؛ آبار، محمد. (1401). بررسی علل و عوامل تحقق طرح‌های آمایش در استان آذربایجان شرقی، نشریة علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی، سال 26، شمارة 79، 285-305.
لطفی، سهند. (1390). بررسی و تحلیل نظام برنامه‌ریزی فضایی فرانسه، آمایش سرزمین، سال سوم، شماره پنجم، 144-111.
لطیفی، غلامرضا. (1388). نگاهی اجمالی به تعدادی از تئوری‌های مکانی در برنامه‌ریزی منطقه‌ای، کتاب ماه علوم اجتماعی، دوره جدید، شماره 20، 109-104.
متقی، افشین. (1399). آمایش فضایی قلمروهای مرزی با استفاده از مدل AHP (نمونه موردی: شهرستان‌های مرزی استان سیستان و بلوچستان)، فصلنامه آمایش محیط، شماره 48، 21-40.
محمودی، محمود. (1388). تحلیلی بر سیر تحولات کلان آمایش سرزمین فرانسه در نیم قرن گذشته و ارائه پیشنهاداتی جهت بهبود وضعیت آمایش سرزمین ایران، نشریه آمایش سرزمین، سال اول، شماره اول، 180-141.
مددی، آرزو. اولویت‌سنجی شاخص‌های تقسیمات کشوری در تحقق پذیری برنامه‌های آمایش سرزمین در ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته برنامه‌ریزی آمایش سرزمین با راهنمایی دکتر میرنجف موسوی و دکتر محمدنژاد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، (1395).
مرکز آمار ایران، (1395). https://www.amar.org.ir/
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. (1393). مجموعه مطالعات منطقه‌ای و آمایش سرزمین در ایران (فراتحلیل نابرابری منطقه‌ای در ایران)، معاونت پژوهش‌های اقتصادی، دفتر مطالعات اقتصادی.
مفیدی، مهرانوش. (1389). آمایش سرزمین در اتریش با نگاهی به کنفرانس برنامه‌ریزی فضایی، آمایش سرزمین، سال دوم، شماره سوم، 73-99.
منشادی، الهام. (1389). بررسی و تحلیل ویژگی‌های منحصر به فرد نظام برنامه‌ریزی فضایی در بلژیک، آمایش سرزمین، سال دوم، شماره سوم، 1389، 29-52.
مولائی هشجین، نصراله؛ صالحی بابامیری، چیا. (1396). مدل پیشنهادی راهبرد مهندسی جغرافیایی فضا در برنامه‌ریزی‌های منطقه‌ای ایران، مهندسی جغرافیایی سرزمین، 1(1), 1-12.
مؤمنی، مهدی؛ مبارکی، امید؛ جنابی، نرگس. (1392). آمایش سرزمین و مدیریت توسعه فضایی (مورد مطالعه: شهرستان ملکان)، مطالعات مدیریت شهری، سال 5، شماره 13، 46-56.
نامی، محمدحسن؛ حیدری‌پور، اسفندیار. (1391). الگوی جدید برای محاسبه دقیق مساحت و طول مرزهای کشور ج.ا.ایران، فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، سال دوم، شماره 2، بهار 1391.
وثوقی، فاطمه. (1377). منطقه‌بندی در ایران، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره 49 و 50.